काठमाडौं । केही मानिसका लागि गर्मीयाममा दैनिक केही मिनेट घाममा बस्नु नै पर्याप्त हुन्छ भने केही मानिसलाई त्योभन्दा धेरै समयको आवश्यकता पर्छ।

सन् १९२३ मा भूमध्यसागरीय समुद्री यात्राबाट फर्किएपछि कोको सानेलका गहुँगोरो छालाका तस्बिरहरूले ‘ट्यानिङ’ (घाममा बसेर छालाको रङ गाढा बनाउने) र घाम ताप्ने चलनलाई लोकप्रिय बनाएका थिए।

उनको त्यो ‘ट्यान’ स्टेटस सिम्बोल बन्यो र यसले पश्चिमी देशहरूमा घामप्रतिको मानिसहरूको दृष्टिकोण नै बदलिदियो।

१९०० को सुरुवाती दशकदेखि शताब्दीको मध्यसम्म ‘हेलियोथेरापी’ अर्थात् उपचारका लागि घामको प्रयोग गर्ने चलन थियो।

त्यतिबेला सेनेटोरियमहरूमा ‘रिकेट्स’ र क्षयरोग (टीबी) जस्ता रोगहरूको उपचारका लागि घामको प्रयोग गरिन्थ्यो र मानिसहरूलाई “स्वस्थ ट्यान” पाउनका लागि घाममा बस्न प्रोत्साहन गरिन्थ्यो।

एक शताब्दी पछाडि, सूर्यसँगको हाम्रो सम्बन्ध अझ जटिल बनेको छ। विगत ५० वर्षमा छालाको क्यान्सरका घटनाहरू बढेपछि चिकित्सा जगत् आफ्नो दृष्टिकोण बदल्न बाध्य भएको छ।

जनस्वास्थ्य अभियानहरूमा अहिले घामबाट जोगिन र ‘सनस्क्रिन’ को प्रयोग गर्न विशेष जोड दिइन्छ।

अत्यधिक घाममा बस्नाले छालाको क्यान्सरको जोखिम बढ्छ भन्ने कुराका पर्याप्त प्रमाणहरू आज पनि उपलब्ध छन्।

तर, हालैका वर्षहरूमा दिनमा सीमित समयका लागि घाममा बस्नु हाम्रा लागि फाइदाजनक हुन सक्छ भन्ने पनि पत्ता लागेको छ।

यसले मानसिक स्वास्थ्य, भिटामिन ‘डी’ को स्तर र प्रतिरक्षा प्रणाली (इम्यून सिस्टम) लाई राम्रो बनाउन सक्छ।

अध्ययनहरूका अनुसार सीमित घामले केही खास प्रकारका क्यान्सरको जोखिम घटाउन, मुटु र रक्तनलीको स्वास्थ्य सुधार्न तथा स्मरणशक्ति, सोच्ने-सम्झिने क्षमता र निद्रामा सुधार ल्याउन मद्दत गर्छ।

त्यसैले प्रश्न उठ्छ— “हामी घामका यी फाइदाहरू लिँदै यसको नोक्सानीबाट कसरी बच्न सक्छौँ? अनि वास्तवमा हामीलाई कति घामको आवश्यकता पर्छ?”

मध्यम मात्रामा घाममा बस्दा शरीरले भिटामिन ‘डी’ निर्माण गर्छ। यो हड्डीको स्वास्थ्य र मांसपेशीहरूको कार्यप्रणालीका लागि अनिवार्य हुन्छ।

घामले रक्तचाप (ब्लड प्रेसर) पनि घटाउँछ। जब पराबैजनी (अल्ट्राभोइलेट) किरणहरू हाम्रो छालामा पर्छन्, तिनले शरीरमा ‘नाइट्रिक अक्साइड’ को स्राव बढाउँछन्।

यसले रक्तनलीहरू फैलाउँछ र रक्तचाप कम गराउँछ, जसका कारण हृदयघात (हार्ट अट्याक) र मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) को जोखिम घट्न सक्छ।

२० वर्षसम्म २९,५१८ स्विडेनी महिलाहरूमा गरिएको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्ययनमा घामबाट जोगिने महिलाहरूमा, धेरै घाम ताप्ने समूहको तुलनामा जुनसुकै कारणले हुने मृत्युदर दोब्बर पाइएको थियो।

अस्ट्रेलियाको युनिभर्सिटी अफ सिड्नीकी फिजियोलोजी प्राध्यापक रेबेका मेसनका अनुसार शरीरमा पर्याप्त भिटामिन ‘डी’ को स्तर हुनाले सुजन (इन्फ्लेमेसन) कम गर्न, शरीरमा प्रवेश गर्ने रोगाणुहरूसँग लड्न र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई आफ्नै कोषहरूमा आक्रमण नगर्ने गरी नियन्त्रण गर्न मद्दत पुग्छ।

घाममा बस्नाले निद्रा राम्रो हुने र मस्तिष्कको स्वास्थ्यमा सुधार आउने प्रमाणहरू भेटिएका छन्।

दिनमा पर्याप्त प्राकृतिक उज्यालोको सम्पर्कमा रहँदा सोच्ने-सम्झिने क्षमता, प्रतिक्रिया दिने गति र स्मरणशक्ति राम्रो हुन सक्छ।

यसको विपरीत, दिनको प्राकृतिक उज्यालो पर्याप्त नपाउँदा डिप्रेसनका लक्षणहरू, खराब मुड र अनिद्राको जोखिम बढ्न सक्छ।

उमेर, भौगोलिक स्थिति र छालाको रङअनुसार सल्लाह फरक-फरक हुन सक्छ। तर, विशेषज्ञहरू सामान्यतया छोटो समयका लागि पटक-पटक घाममा बस्ने सल्लाह दिन्छन्।

प्राध्यापक मेसनका अनुसार भिटामिन ‘डी’ बनाउने हिसाबले “दिनको बिचमा, अलि-अलि गर्दै” घाममा बस्नु सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ। यस समयमा ‘युभीबी’ किरणको स्तर सबैभन्दा बढी हुन्छ।

गोरो छाला भएका मानिसहरूका लागि मेसन साताका धेरैजसो दिन नियमित रूपमा केही बेर घाम ताप्न सल्लाह दिन्छिन्।

यसका लागि हात, पाखुरा वा गोडा केही मिनेटका लागि खुला राख्न सकिन्छ। पराबैजनी किरणको स्तर धेरै हुने क्षेत्रहरूमा यो घाम बिहान वा दिउँसोको बिचको समयमा लिनुपर्छ।

गाढा वा कालो छाला (डार्क स्किन) भएका मानिसहरूलाई भने घाममा अलि धेरै समय बस्न आवश्यक पर्न सक्छ।

किनभने छालामा ‘मेलानिन’ को मात्रा धेरै हुने भएकाले सूर्यको प्रकाशबाट भिटामिन ‘डी’ बन्न बढी समय लाग्छ।

‘युभी इन्डेक्स’ ले जमिनसम्म पुग्ने कुल पराबैजनी किरण (युभीए र युभीबी) को मात्रा मापन गर्छ। यसको मापन ० देखि ११+ सम्म हुन्छ।

० को अर्थ पराबैजनी विकिरण नहुनु हो भने ११+ को अर्थ अत्यधिक विकिरण हुनु हो।

मेसनका अनुसार जसको छाला धेरै गोरो छ, जसको परिवारमा वा आफूलाई पहिले ‘मेलानोमा’ भइसकेको छ वा जसको शरीरमा धेरै मुसा/कोठीहरू छन्, उनीहरूमा छालाको क्यान्सरको जोखिम बढी हुन्छ।

यस्ता मानिसहरूले बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ। यो कुरा प्रतिरक्षा प्रणालीलाई कमजोर बनाउने औषधि सेवन गरिरहेका मानिसहरूमा पनि लागू हुन्छ।

गोरो छाला भएका मानिसहरूको हकमा केही अनुसन्धानहरूले भिटामिन ‘डी’ बनाउन आवश्यक पर्ने थोरै घामले पनि क्यान्सरको जोखिम बढाउन सक्ने देखाएका छन्।

यद्यपि, यसबारे थप अनुसन्धानको आवश्यकता छ— विशेष गरी गाढा छाला भएका मानिसहरूमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ कि हुँदैन भनेर जान्न।

“उनीहरू अझै पनि केही मिनेट घाममा बस्न सक्छन्, तर धेरै बेर एकै पटक बस्नुभन्दा थोरै समय तर धेरै पटक शरीरको धेरै भाग खुला राखेर घाममा बस्नु उत्तम हुन्छ,” मेसन भन्छिन्।

हिउँद (जाडो याम) मा पर्याप्त भिटामिन ‘डी’ बनाउन मानिसहरूले धेरै समय बाहिर बिताउनुपर्ने हुन सक्छ।

यो कुरा शरीरको कति भाग खुला छ र तपाईं कुन ठाउँमा बस्नुहुन्छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ।

मेलबर्न र होबार्ट जस्ता विश्वका केही भागहरूमा हिउँदका बेला भिटामिन ‘डी’ बनाउनका लागि पर्याप्त युभीबी किरण उपलब्ध नै हुँदैन।

हार्मोन तथा मेडिसिनकी प्राध्यापक जोएन म्यान्सन भन्छिन्, “राम्रो स्वास्थ्यका लागि हामीलाई थोरैदेखि मध्यम मात्रामा मात्र घामको आवश्यकता पर्छ।”

म्यान्सनका अनुसार विशेष गरी बिहान १० बजेदेखि दिउँसो ४ बजेको बिचमा कुनै सुरक्षा उपायबिना लामो समय घाममा बस्नबाट जोगिनुपर्छ।

दैनिक कामकाज गर्दा पाइने थोरै घाम पनि पर्याप्त हुन सक्ने उनको भनाइ छ, जस्तै बाहिर व्यायाम गर्दा वा कामविशेषले बाहिर जाँदा।

युरोपियन डर्मेटोलोजीकी प्राध्यापक लेस्ली रोड्सका अनुसार घामका फाइदा र जोखिमको सन्तुलन प्रत्येक व्यक्तिको छालाको प्रकार र रङअनुसार फरक हुन्छ।

अनुसन्धानहरूले गाढा छालाले युभी किरणबाट हुने डीएनए क्षतिबाट राम्रो सुरक्षा दिने देखाएका छन् भने गोरो छाला निकै कम युभी स्तरमा पनि क्षतिको जोखिममा पर्न सक्छ।

गाढा छालामा ‘मेलानिन’ को मात्रा बढी हुन्छ। मेलानिनले शरीरमा हानिकारक युभी किरणहरूविरुद्ध प्राकृतिक फिल्टरको रूपमा काम गर्छ।

मेसनका अनुसार गाढा छाला भएका मानिसहरूसहित हरेक व्यक्तिले घाममा चश्मा (सनग्लास) प्रयोग गर्नुपर्छ।

अत्यधिक समय घाममा बस्दैमा शरीरमा भिटामिन ‘डी’ को उत्पादन बढ्दैन। उल्टै ‘सनबर्न’, छालामा दाग-धब्बा र समयअगावै छाला चाउरिने (बुढ्यौली देखिने) खतरा बढ्छ। धेरै घाम छालाको क्यान्सरको मुख्य कारण पनि हो।

बेलायतमा हरेक वर्ष मेलानोमा (छालाको क्यान्सरको सबैभन्दा खतरनाक प्रकार) का नयाँ बिरामीको सङ्ख्या रेकर्ड स्तरमा पुगेको छ। पहिलो पटक एकै वर्षमा यसका बिरामीको सङ्ख्या २० हजारभन्दा माथि पुगेको छ।

क्यान्सर रिसर्चका अनुसार अत्यधिक युभी किरणको सम्पर्कमा आउनु वा ‘सनबेड’ को प्रयोग यसको मुख्य कारण हो। अनुमानअनुसार हरेक १० मध्ये ९ वटा घटनाहरू रोक्न सकिने खालका थिए।

अमेरिकामा पनि छालाको क्यान्सर सबैभन्दा सामान्य प्रकारको क्यान्सर हो। यस वर्ष त्यहाँ १ लाख १२ हजार मानिसमा ‘इन्भेसिभ मेलानोमा’ पुष्टि हुने अनुमान छ।

बाल्यकाल र किशोरावस्थामा घामको सम्पर्कलाई सीमित गर्नु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अनुसन्धानअनुसार जीवनको पहिलो २० वर्षमा व्यक्तिले कति घाम पाएको छ, त्यसले पछि गएर छालाको क्यान्सर हुने सम्भावनामा ठूलो असर पार्छ।

अत्यधिक घाममा बस्नाले ‘मोतियाबिन्दु’ (क्याटर्याक्ट) पनि हुन सक्छ। यसमा आँखाको लेन्समा धमिलो पर्दा बन्न थाल्छ। सामान्यतया यसको उपचार शल्यक्रियाबाट सजिलै हुन्छ, तर उपचार नभए यसले अन्धोपन निम्त्याउन सक्छ।

चिकित्सकहरू आँखालाई हानिकारक किरणहरूबाट जोगाउन ‘UV 400’ लेन्स भएका सनग्लास प्रयोग गर्न सल्लाह दिन्छन्।

रोड्सका अनुसार यदि तपाईं घाम कम लाग्ने ठाउँमा बस्नुहुन्छ भने शरीरमा भिटामिन ‘डी’ को स्तर कम हुने जोखिम रहन्छ, विशेष गरी हिउँदमा।

गाढा छाला भएका मानिसहरू, जसको बाहिर निस्कने क्रम सीमित छ, जसलाई उज्यालोप्रति संवेदनशीलता (लाइट सेन्सिटिभिटी) को समस्या छ वा जसले आफ्नो शरीर पूर्ण रूपमा ढाकेर राख्छन्, उनीहरूमा भिटामिन ‘डी’ को कमी हुने खतरा बढी हुन्छ।

लामो समयसम्म भिटामिन ‘डी’ को कमी भइरहे हड्डीमा विकृति आउन सक्छ, जस्तै— रिकेट्स वा ओस्टियोमलेसिया।

यद्यपि, भिटामिन ‘डी’ को कमीलाई सप्लिमेन्ट (पूरक औषधि) लिएर सजिलै समाधान गर्न सकिन्छ।

तर, के सबै वयस्कहरूले भिटामिन ‘डी’ सप्लिमेन्ट लिनुपर्छ त? यसबारे विशेषज्ञहरूबिच अझै पूर्ण सहमति भइसकेको छैन। सप्लिमेन्ट लिने सल्लाह उमेर र देशअनुसार फरक-फरक छ।

हिउँदमा घाम निकै कम लाग्ने अमेरिका र क्यानडाजस्ता देशहरूमा खानेकुराहरूमा भिटामिन ‘डी’ मिसाउने (फोर्टिफिकेसन) चलन सामान्य छ। जसमा च्याउ, खाद्यान्न र दुग्धजन्य पदार्थहरू पर्छन्।

विशेषज्ञहरू भिटामिन ‘डी’ को मात्रा अत्यधिक लिन नहुने चेतावनी दिन्छन्। दैनिक ४,००० IU अर्थात् १०० माइक्रोग्रामभन्दा बढी लिनु हानिकारक मानिन्छ।

यसले ‘हाइपरक्याल्सिमिया’ गराउन सक्छ, जसमा शरीरमा क्याल्सियमको मात्रा धेरै बढ्छ। यसले हड्डी कमजोर बनाउनुका साथै मिर्गौला (किड्नी) र मुटुलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ।