काठमाडौं।  नेपालको राजनीति र साहित्यमा अतुलनीय योगदान दिएका पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद (बिपी) कोइरालाको ११३औं जन्मजयन्ती विभिन्न कार्यक्रम गरी आज देशभर मनाइँदैछ।

नेपालमा प्रजातन्त्रको स्थापना एवं पुनस्र्थापनाका लागि कठोर संघर्ष गरेका कोइरालाको विसं १९७१ भदौ २४ गते जन्म भएको थियो।

जहानियाँ राणा शासनको विरोधमा उनका पिता कृष्णप्रसाद कोइरालाले गरिब किसानले पहिरेको फाटेको कपडा तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशम्शेरलाई पार्सल गरी पठाएपछि कोइराला परिवार भारत निर्वासनमा जानुपरेको थियो।

भारत निर्वासनकै क्रममा बिपीले भारतको स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा सक्रिय सहभागी भई योगदान दिए। भारत स्वतन्त्र भएपछि नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना गर्न सहज हुन्छ भन्ने सोचका साथ उनी सो आन्दोलनमा होमिएका थिए।

भारत निर्वासनमै रहेका बेला जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य गर्ने उद्देश्यले २००३ सालमा बिपीको नेतृत्वमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना भयो।

प्रजातन्त्र स्थापनालाई मुख्य लक्ष्य बनाएर सुवर्णशम्शेरको नेतृत्वमा २००६ सालमा स्थापना भएको नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेस र नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसबीच एकता भएपछि विसं २००७ को क्रान्ति सफल भएको थियो। तिनै दुई दल एकीकृत भई बनेको नेपाली कांग्रेस अहिले पनि सङ्घीय संसद्मा प्रमुख प्रतिपक्ष दलका रूपमा रहेको छ।

क्रान्तिको सफलतापछि मोहनशम्शेरको नेतृत्वमा बनेको राणा-कांग्रेस संयुक्त सरकारमा बिपी गृहमन्त्री बने।

विसं २०१५ को आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले दुईतिहाइ बहुमत प्राप्त गरेपछि प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बनेका कोइरालाले नेपालमा राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवाद स्थापनाका लागि राजनीतिक नेतृत्व प्रदान गरे।

प्रधानमन्त्रीत्वकालमा उनले बिर्ता उन्मूलन गरी ‘जग्गा जोत्नेको हुनुपर्छ’ भन्ने क्रान्तिकारी भूमि सुधार कार्यक्रम लागू गराए।

विसं २०१७ पुस १ गते शाही नेपाली सेनाको शक्तिका भरमा जननिर्वाचित सरकार अपदस्त गरिएपछि कोइरालालगायत नेताहरूलाई सिंहदरबारमा बन्दी बनाइयो।

त्यसको एक महिनापछि सेनाको सुन्दरीजल आर्सनलका प्रमुखको सरकारी निवासलाई वरिपरि पर्खालले घेरेर नेता कोइराला, संसद्का प्रथम सभामुख कृष्णप्रसाद भट्टराई, नेता गणेशमान सिंहलगायत मन्त्रीहरूलाई सुन्दरीजल बन्दीगृहमा सारियो।

विसं २०२५ मा स्वास्थ्य परीक्षणका लागि जेलमुक्त भएका कोइरालाले आठ वर्षसम्म भारतमा निर्वासित जीवन बिताए। भारतमा निर्वासित भएर प्रजातन्त्र पुनस्र्थापनाका पक्षमा संघर्ष गर्दा राष्ट्रियता कमजोर भएको विश्लेषण गर्दै आठवटा ज्यान मुद्दाको पर्वाह नगरी २०३३ साल पुस १६ गते उनी राष्ट्रिय एकता तथा मेलमिलापको नीति लिई स्वदेश फर्किए।

उनले अपनाएको मेलमिलापको नीति आज पनि मुलुकको राजनीतिमा उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ। मेलमिलापको नीति लिएर नेपाल फर्किएपछि नै बहुदल वा सुधारिएको पञ्चायत भन्ने विकल्पमा जनमत सङ्ग्रहको वातावरण बनेको थियो।

चुनावमा धाँधली गरेर बहुदललाई हराएको भनी देशव्यापी गुनासो भए पनि बिपीले निर्वाचनको परिणामलाई सहजै स्वीकार गरे। क्यान्सर रोगका कारण बिपीको २०३९ साल साउन ६ गते निधन भयो।

विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको साहित्यिक व्यक्तित्व

बिपी कोइरालाले नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धाराका प्रवर्तक मानिने कोइरालाका डेढ दर्जन कृतिहरू प्रकाशित छन्।

कोइरालाका ‘तीन घुम्ती’, ‘मोदी आइन’, ‘हिटलर र यहुदी’, ‘सुम्निमा’, ‘नरेन्द्रदाई’ र ‘बाबु, आमा र छोरा’ गरी छ उपन्यास प्रकाशित छन्। त्यसैगरी दुई कथा सङ्ग्रह ‘श्वेत भैरवी’ र ‘दोषी चश्मा’ तथा हरिप्रसाद शर्माको सम्पादनमा ‘विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका कथा र कविता’ प्रकाशित छन्।

वरिष्ठ अधिवक्ता गणेशराज शर्मासँगको वार्तामा आधारित ‘आत्मवृत्तान्त’, सुन्दरीजल बन्दीगृहमा बस्दाको दैनिकीमा आधारित ‘जेल जर्नल’, र २०३३ साल पुस १६ गते राष्ट्रिय एकता र मेलमिलापको नीति लिई स्वदेश फर्केपछि त्रिभुवन अन्तरराष्ट्रिय विमानस्थलबाट सिधै सुन्दरीजल बन्दीगृहमा लगिएपछि लेखिएको दैनिकी ‘फेरि सुन्दरीजल’ ले नेपालको तत्कालीन राजनीतिक अवस्थाको यथार्थ चित्रण गरेका छन्।

नेपाली राजनीति र साहित्यमा रुचि राख्नेहरूले बिपीका कृतिहरू खोजेर पढ्ने गरेका छन्। बिपीका बारेमा लेखिएका कृतिहरू प्रत्येक वर्षजसो एउटा न एउटा प्रकाशित भइनै रहेका छन्। यसै वर्ष पनि कांग्रेसका पुराना नेता धर्म गौतमले बिपीका विषयमा नयाँ पुस्तक लेखी सार्वजनिक गरेका छन्।

बिपीले लेखेका निबन्ध ज्ञाननिष्ठ ज्ञवालीको सम्पादनमा प्रकाशित सिसार पत्रिकामा ‘साहित्यमा प्रगतिशीलता’ विषयमा प्रकाशित छ। प्रजातान्त्रिक समाजवादका चिन्तक एवं प्रयोक्ता कोइरालाले स्वतन्त्र रूपमा चिन्तन, आयाम, परम्परा र शैली दिएर साहित्यका माध्यमबाट नेपाली वाङ्मयलाई उच्च शिखरमा पुर्याउन ठूलो योगदान दिए।

प्रथम जननिर्वाचित सरकारका प्रधानमन्त्री, संसद्का सभामुख एवं मन्त्रीहरूलाई बन्दी बनाइएको सुन्दरीजल बन्दीगृहलाई २०६१ साल भदौ २४ गते बिपी सङ्ग्रहालयका रूपमा उद्घाटन गरियो।

बिपीको जीवनका महत्त्वपूर्ण सामग्रीहरू सङ्कलन गरी दर्शनीय बनाइएको सो सङ्ग्रहालय २०७२ साल वैशाख १२ गतेको भूकम्पले क्षतिग्रस्त बनेपछि पुरातत्व विभागले पुनर्निर्माण सम्पन्न गरेको छ।

सङ्ग्रहालयमा बिपीको जीवनका महत्त्वपूर्ण सामग्रीका साथै २००७ सालको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको ट्यांकर र नेपाली कांग्रेसले २०३० साल जेठ ३० गते क्रान्तिका लागि खर्च जुटाउन अपहरण गरेको नेपाल वायु सेवा निगमको विमानसमेत राखिएको छ।

बिपी जयन्तीका अवसरमा नेपाली कांग्रेस, उसका भातृ तथा शुभेच्छुक संस्था र बिपी सङ्ग्रहालयले मुलुकभर विविध कार्यक्रमहरू आयोजना गरेका छन्।