काठमाडौं । पाकिस्तानको कराँची सहरमा तीन चिनियाँ नागरिकको हत्यामा चीनले कडा प्रतिक्रिया दिँदै यसका लागि जिम्मेवारहरूलाई कडा कारबाही गर्न माग गरेको छ । पाकिस्तानको कराँची विश्वविद्यालयको कन्फ्युसियस सेन्टरमा मंगलबार भएको आत्मघाती बम आक्रमणमा तीन चिनियाँ शिक्षकको मृत्यु भएको छ । यस विस्फोटमा एक पाकिस्तानी चालकको पनि मृत्यु भएको छ भने एक जना घाइते भएका छन् ।

पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शाहबाज सरिफले चिनियाँ दूतावास पुगेर यस हमलामा मारिएका चिनियाँ नागरिकका परिवारप्रति समवेदना व्यक्त गरेका छन्। यसअघि उनले ट्वीट गर्दै लेखेका थिए, ‘कराचीमा चिनियाँ नागरिक र अन्यको मृत्युबाट म गहिरो दुःखी छु। मृतकका परिवारजनमा मेरो हार्दिक समवेदना। म आतंकवादको यो कायरतापूर्ण कार्यको घोर भर्त्सना गर्दछु। दोषीलाई पक्कै कारबाही हुन्छ ।’

आक्रमणपछि पाकिस्तानस्थित चिनियाँ दूतावासले चिनियाँ नागरिकसँग यस्तो व्यवहार नदोहोरियोस् भनेर पाकिस्तान सरकारले सुनिश्चित गर्नुपर्ने बताएको छ। तर पाकिस्तानमा चिनियाँ नागरिकलाई निशाना बनाएको यो पहिलो पटक भने होइन। अप्रिल २६, २०२२ मा कराँचीमा भएको आत्मघाती बम आक्रमणमा तीन चिनियाँ नागरिक मारिए । यसअघि खैबर पख्तुनख्वामा जुलाई १४, २०२१ मा भएको बम विस्फोटमा १० चिनियाँ नागरिकको मृत्यु भएको थियो ।

यस्तै खैबर पख्तुनख्वामा जुलाई १४, २०२१ मा भएको बम विस्फोटमा २६ अन्य चिनियाँ नागरिक घाइते भए, जुलाई २८, २०२१ मा कराँचीमा चिनियाँ नागरिकको कारमा गोली चलाइएको थियो। मे ११, २०१९ मा ग्वादरको एक पाँच तारे होटलमा चिनियाँहरू बसिरहेको बेला चरमपन्थीहरूले आक्रमण गरे । नोभेम्बर २३, २०१८ मा चिनियाँ वाणिज्य दूतावासमा हमला भयो जसमा चार जनाको मृत्यु भयो ।
अगस्ट ११, २०१८ मा बलुचिस्तानको दलबन्दिनमा आत्मघाती आक्रमणमा तीन चिनियाँ इन्जिनियर घाइते भएका थिए । फेब्रुअरी २०१८ मा, कराचीमा दुई चिनियाँ नागरिकहरूमाथि गोली हानिएको थियो, एक चिनियाँ नागरिकको टाउकोमा गोली लागेको थियो। मे २०१७ मा क्वेटाबाट अपहरणपछि चिनियाँ जोडीको हत्या भएको थियो भने जुलाई २००७ मा पेशावरमा तीन चिनियाँ नागरिक मारिएका थिए ।

कराचीमा बम विष्फोट कसरी भयो ?

पाकिस्तानले सधैं चीनसँग गहिरो मित्रताको दाबी गर्दै आएको छ। तर यो पनि सत्य हो कि पछिल्ला केही वर्षमा पाकिस्तानमा आउने चिनियाँ नागरिकलाई निशाना बनाउने घटना बढेको छ । मङ्गलबार कराँची विश्वविद्यालयको कन्फ्युसियस सेन्टर बाहिर आत्मघाती बम विष्फोट हुँदा तीन चिनियाँ शिक्षकको मृत्यु भएको थियो । शिक्षक बोकेको बस कन्फ्युसियस सेन्टरतर्फ मोडिँदै गर्दा हमला भएको थियो ।

आत्मघाती बम विष्फोटको सीसीटीभी फुटेजले आत्मघाती हमलाकारी घटनास्थलमा पहिल्यैदेखि नै रहेको र बस केन्द्रतर्फ मोडिने बित्तिकै ती महिलाले आत्मघाती विस्फोट गराएको देखाएको छ । विष्फोटमा केन्द्रका नवनियुक्त सञ्चालक र दुई शिक्षकको मृत्यु भएको छ । यससँगै विष्फोटमा बसका पाकिस्तानी चालकको पनि मृत्यु भएको छ ।

शारी बलोच उर्फ ​​बर्माशलाई बलोच लिबरेसन आर्मीको आत्मघाती बम आक्रमणकारी भनिएको छ। पाकिस्तानको पृथकतावादी संगठन बलुच लिबरेशन आर्मीको माजिद ब्रिगेडले आक्रमणको जिम्मेवारी लिएको छ। यो आक्रमण शारी बलोच नामकी महिलाले गराएको र यस संगठनको तर्फबाट महिलाले आत्मघाती बम विष्फोट गराएको यो पहिलो पटक भएको संगठनले जनाएको छ ।

तर चिनियाँ नागरिकहरू विरुद्धको आक्रमणमा बलुच पृथकतावादीहरूको नाम आएको यो पहिलो पटक होइन । यसअघि नोभेम्बर २०१८ मा पनि बलुच लिबरेशन आर्मीले कराँचीको क्लिफ्टन क्षेत्रमा रहेको चिनियाँ वाणिज्य दूतावासमा भएको आक्रमणको जिम्मेवारी लिएको थियो। र, अगस्ट २०१८ मा दलबन्दिन नजिकै भएको आत्मघाती हमलाको जिम्मेवारी पनि बीएलएले लिएको थियो।

पाकिस्तान सरकारको अगाडि कति ठूलो चुनौती ?

चीनको राज्य-समर्थित अखबार ग्लोबल टाइम्सले कराँची हमला पछि प्रकाशित आफ्नो सम्पादकीयमा भनेको छ, “पाकिस्तानले विगत केही वर्षहरूमा चिनियाँ नागरिकहरूको लागि सुरक्षा व्यवस्था कडा बनाएको छ तर समस्याको मूल कारणलाई सम्बोधन नगर्दासम्म सधैं त्रुटिहरू हुनेछन्।” तर प्रश्न यो छ, पाकिस्तानको नयाँ सरकारले समस्याको मूल कारणलाई कसरी सम्बोधन गर्नेछ?

पाकिस्तानका नयाँ प्रधानमन्त्री शाहबाज सरिफ बनेपछि चीन र पाकिस्तानबीचको सम्बन्ध बिग्रिनुमा इमरान खानको सरकारलाई जिम्मेवार भनिएको छ ।

शरीफले भनेका थिए, “चीन सधैं पाकिस्तानको मित्र रहेको छ। यो मित्रता सरकारको मित्रता होइन, जनताको मित्रता हो। यो मित्रतालाई कमजोर पार्न अघिल्लो सरकारले जे गरे पनि यो धेरै पीडादायी कथा हो। हामी सीपेकमा अझै छिटो काम गर्नेछौं।” तर प्रश्न उठ्छ कि पाकिस्तानको नयाँ सरकारले चिनियाँ नागरिकको सुरक्षाको चुनौतीलाई कसरी सामना गर्नेछ?

किनभने चीनले आफ्ना नागरिक र पाकिस्तानमा रहेको सोपेक परियोजनाको सुरक्षाका लागि पाकिस्तानसँग छुट्टै सुरक्षा बलको माग गरेको थियो। त्यसपछि पाकिस्तानले यो मागलाई स्वीकार गर्दै चिनियाँ जनता, चिनियाँ सामान र परियोजनाको सुरक्षा गर्ने विशेष सुरक्षा डिभिजन गठन गरेको थियो । यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ कि अब शाहबाज शरीफको गठबन्धन सरकारले चीनको चिन्तालाई समाधान गर्न के गर्ला?

बीबीसी उर्दू संवाददाता सकलेन इमान भन्छन्, “सबैभन्दा पहिले हामीले बुझ्नुपर्छ कि पाकिस्तानमा यस्ता नीतिगत निर्णय सेनाले लिने गर्छ, सरकारले होइन र चीनप्रतिको उसको दृष्टिकोणमा कुनै परिवर्तन आएको छैन। इमरान खानमाथि आफ्नो कार्यकालमा सीपेक परियोजनामा ​​ढिलो प्रगति भएको आरोप लाग्ने गरेको छ तर यसका कारण आईएमएफसँग जोडिएको शर्त र पाकिस्तानको कमजोर आर्थिक अवस्थाका खराब भएको छ ।

यदि हिजो कराँचीमा बलुच आत्मघाती बम विष्फोटको कुरा गर्ने हो भने यो धेरै चिन्ताजनक छ किनभने बलूच आक्रामकतामा परिवर्तन आएको देखिन्छ। उसको तर्फबाट महिलाले आत्मघाती बम विष्फोट गराएको यो पहिलो पटक हो । अहिलेसम्म अन्य चरमपन्थी संगठनहरूबाट पनि यस्ता चुनौतीहरू आइरहन्थे। तर बलुच पृथकतावादी शक्तिहरूको यो अडान कायम रहन्छ कि रहँदैन त्यो हेर्न बाँकी छ।

अर्कोतर्फ ग्लोबल टाइम्सको सम्पादकीयमा उल्लेख गरिएका मूल कारणहरूको निदानको कुरा गर्ने हो भने हामीले बुझ्नुपर्छ कि सरकारको तर्फबाट बलुच पृथकतावादीहरूलाई मूलधारमा ल्याउने प्रयासहरू भइरहेका छन्। । तर समस्या यो छ कि त्यस्ता प्रयासहरू तुलनात्मक रूपमा थोरै भएका छन् र जति भएका छन् ती धेरै सफल भएका छैनन्।

एउटा पक्षले सरकारसँग वार्ताको बाटो लियो भने अर्कोले उग्रवादी अडान लिन्छ। तर यदि हामीले बलुच आक्रमणप्रति सरकारको प्रतिक्रियालाई हेर्छौं भने धेरैजसो अवसरहरूमा हिंसालाई हिंसाले जवाफ दिएको छ, जसका कारण समाधानहरू फेला परेको देखिँदैन।” यस्तो अवस्थामा पाकिस्तान सरकारले चीनको माग कसरी पूरा गर्ने भन्ने प्रश्न उठ्छ ।

सकलेन इमाम भन्छन्, “चिनियाँ नागरिकमाथि आक्रमण भएपछि चीनले सधैं पाकिस्तानबाट जिम्मेवार व्यक्तिलाई कारबाही गर्न माग गर्दै आएको छ। पहिले त्यस्ता भनाइहरू मानक प्रक्रिया जस्तै थिए। तर अहिले जब पाकिस्तानमा सत्ता परिवर्तनको विषयलाई चीन र रुसले शङ्काको नजरले हेरेका छन् यतिबेला त्यस्ता मागहरूको विशेष अर्थ छ । दबाब नयाँ प्रधानमन्त्रीमाथि होइन, पाकिस्तानी सेनामाथि छ, जसलाई पाकिस्तानको राजनीतिक परिभाषामा ‘संस्थापन’ भनिन्छ।” तर प्रश्न उठ्छ किन बलुच पृथकतावादीहरू चिनियाँ नागरिकहरूप्रति आक्रामक छन्।

बलुच पृथकतावादी किन चीनको विरोधमा छन् ?

चीनले पाकिस्तानमा ६२ अर्ब डलर लगानी गरेर आर्थिक करिडोरको तयारी गरिरहेको छ, जसलाई अंग्रेजीमा चाइना–पाकिस्तान इकोनोमिक करिडोर भनिन्छ । यो आर्थिक करिडोर चीनको महत्वाकांक्षी परियोजना बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। यसअन्तर्गत चीनले दशकौंदेखि पाकिस्तानको बलुचिस्तान प्रान्तमा रहेको ग्वादर बन्दरगाहको विकास गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

जेएनयूको स्कुल अफ इन्टरनेशनल स्टडीजका प्रोफेसर स्वर्ण सिंहले केही समयअघि बीबीसीसँगको कुराकानीमा सीपीईसीको महत्त्वबारे व्याख्या गरेका थिए । उनले भनेका थिए, “चीनलाई मध्य एसियाबाट धेरै ऊर्जा स्रोत चाहिन्छ। भविष्यमा सिंगापुर नजिकैको मलाक्का जल सन्धिबाट ऊर्जाको स्रोत पाउन गाह्रो हुन सक्छ भन्ने चिन्ता थियो। त्यसैले चीन फरक बाटोहरू खोजिरहेको छ। विभिन्न बाटोहरूमध्ये उसले ग्वादर बन्दरगाह रोज्यो ।

“यो परियोजनाको सुरुवात ९० को दशकमा भइसकेको थियो । चीनले सुरुमा तेल आयातको लागि यसको उपयोगिता बुझेको थियो, पछि यसको दायरा विस्तार भयो र पछि अन्य ऊर्जा र पावर परियोजनाहरू थपियो। यो सम्पूर्ण परियोजनालाई सीपेक नाम दिइयो । स्वर्ण सिंहले यो आयोजनाको काम अहिलेसम्म पूरा नभएको र यसका लागि बलुच जनताको विद्रोह जिम्मेवार रहेको बताए ।

बलुचिस्तानमा चीनको लगानीमाथि आधारभूत आपत्ति यो हो कि पाकिस्तानले बलुचिस्तान र विशेष गरी ग्वादरको भविष्यको निर्णय गर्दा बलुचिस्तान प्रान्तको नेतृत्वलाई विश्वासमा लिने कुरा त परै जाओस् यसको जानकारी पनि दिएन।

पाकिस्तानको बलुचिस्तान प्रान्त एसियामा सुन, तामा र ग्यासको सबैभन्दा ठूलो भण्डार हो। तर यसका बाबजुद पनि यसलाई पाकिस्तानको सबैभन्दा पिछडिएको प्रान्त मानिन्छ। यसका लागि सरकारको उदासीनतालाई स्थानीयले दोष दिएका छन् । बलुचिस्तान जनसंख्याको हिसाबले दोस्रो ठूलो प्रान्त हो। तर अहिलेसम्म पाकिस्तानको सत्तामा पञ्जाब प्रान्तबाट आएका राजनीतिज्ञहरुको वर्चस्व रहेको छ ।

स्वर्ण सिंहका अनुसार बलुच पृथकतावादीहरूले बारम्बार तर्क गरिरहेका छन् कि सीपेकमा पनि त्यस्तै हुनेछ जसरी पाकिस्तानको संघीय सरकार वा पञ्जाब जस्ता अन्य समृद्ध प्रान्तहरूले बलुचिस्तानको स्रोतबाट फाइदा लिन्छन्। साथै, स्थानीय जनताको सोच चीनले कब्जा गर्नेछ र बलुचिस्तानका जनताले आफ्नो प्राकृतिक र अन्य स्रोतहरू प्रयोग गर्ने मौका पाउने छैनन् भन्ने पनि छ । जसका कारण त्यहाँका जनताले सीपेकको विरोध गर्दै आएका छन् । र, यो लडाई बलुचको स्वतन्त्रता संग्रामको एक हिस्सा मात्र होइन।

तीव्र रूपमा बदलिँदैछ ग्वादरको तस्वीर

यद्यपि, विज्ञहरूले यसका लागि ग्वादरको द्रुत रूपमा परिवर्तन भएको तस्वीरलाई पनि दोष दिन्छन्। बन्दरगाहमा नयाँ मेसिन जडानसँगै सडक, नयाँ भवन र कोलोनीहरू निर्माण भइरहेका छन् । बीबीसीको रिपोर्टका अनुसार सबै विकास परियोजनाहरू भए पनि ग्वादरका बासिन्दाहरू पिउने पानीको लागि भने समस्या भोगिरहेका छन् ।

ग्वादर सहरलाई सफा पानी उपलब्ध गराउने एक मात्र भण्डार आकडम बाँधबाट पानी वर्षमा केही हप्ता मात्रै उपलब्ध हुन्छ । बाँकी दिनहरूमा ग्वादरका मानिसहरू वास्तविकतामा पानीको प्रत्येक थोपाका लागि तड्पिन्छन् । स्वर्ण सिंहका अनुसार बलुचिस्तानका बासिन्दाहरूले त्यहाँ सृजना गरिएका रोजगारीका अवसरहरूमा स्थानीय जनताले रोजगारी र अन्य आर्थिक अवसरहरूमा समान हिस्सा नपाउने महसुस गर्छन्। र बलुचिस्तानमा बढ्दो असन्तुष्टि गत वर्ष भएको विरोध प्रदर्शनमा देखियो।

गत वर्ष नोभेम्बरमा, सयौं महिलाहरूले कथित रूपमा बलुचिस्तान प्रान्तको ग्वादर सहरमा चीन-पाकिस्तान आर्थिक करिडोर (सीपीईसी) को विरोध गरे। तर, यो आन्दोलन सीपेकविरुद्ध भएको दाबीलाई चीनले अस्वीकार गरेको छ । तर यसलाई ग्वादर सहरको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो महिला जुलुस भनिएको थियो।

‘ग्वादर को हक दो’ भन्ने आन्दोलनका नेता मौलाना हिदायत-उर रहमानका अलावा ठूलो संख्यामा महिलाले पनि र्‍यालीलाई सम्बोधन गरेका थिए। यी मध्ये केही महिलाहरूले ट्रलरबाट अवैध माछा मार्न थालिएको र इरानको सीमामा व्यापारमा प्रतिबन्ध लगाएका कारण आफ्ना श्रीमानले जागिर गुमाएकाले आफूहरू घर छोडेर निस्किन बाध्य भएको बताएका थिए ।

यस अवसरमा एक महिला नफिसा बलोचले भनिन्, “यहाँ अत्याचार भइरहेको छ, हामी भोकै छौं, बेरोजगार छौं, हामीसँग स्वास्थ्य र शिक्षाको पहुँच छैन, यहाँ न पानी छ, न बिजुली छ।” ग्वादरका वरिष्ठ पत्रकार बहराम बलोचले बीबीसी उर्दूसँग कुरा गर्दै ग्वादरमा जुन समस्याका लागि यो विरोध आयोजना गरिएको हो, त्यसबाट ग्वादरको सम्पूर्ण जनसंख्या प्रभावित भएको बताएका थिए ।

उनले ग्वादरका जनताको रोजगारीका दुई मुख्य स्रोत माछा मार्ने र इरानसँगको सीमा व्यापार भएको बताए ।

उनले भने, ‘अहिले यी दुवै क्षेत्र तहसनहस भएका छन् । अवैध रुपमा माछा मार्नेले ट्रलरबाट माछा मार्ने गरेका छन् भने इरानसँगको सीमा व्यापार टोकन प्रणालीको नाममा सरकारले प्रतिबन्ध लगाएको छ । भत्काइदिएको छ। त्यसैगरी ठूलो संख्यामा चेकपोस्टबाट मानिसहरु प्रभावित भएका छन् ।”

तर, चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता झाओ लिजियानले यसबारे वक्तव्य दिँदै केही सञ्चारमाध्यममा आएका ग्वादर क्षेत्रमा चीन विरोधी प्रदर्शनको खबर निराधार भएको बताएका छन् । उनले भनेका थिए ‘ त्यहाँ कुनै चिनियाँ ट्रलरहरू छैनन्, न तिनीहरू माछा मारिरहेका छन्। ”

बलुचिस्तान लिबरेशन आर्मीको इतिहास

बलुचिस्तान लिबरेशन आर्मी पहिलो पटक सन् १९७० को दशकमा अस्तित्वमा आएको थियो। यो त्यो समय थियो जब पूर्व प्रधानमन्त्री जुल्फिकार अली भुट्टोको पहिलो शासनकालमा बलुचिस्तानमा पाकिस्तान सरकार विरुद्ध सशस्त्र विद्रोह सुरु भएको थियो।

तर, सैन्य तानाशाह जिया-उल-हकले सत्ता कब्जा गरेपछि बलुच कम्युनिष्ट नेताहरूसँग वार्ता भएको थियो। र नतिजा यो भयो कि सशस्त्र विद्रोह समाप्त भएपछि बलुचिस्तान लिबरेशन आर्मी पनि पृष्ठभूमिमा गयो।

त्यसपछि पूर्व राष्ट्रपति परवेज मुसर्रफको शासनकालमा बलुचिस्तान उच्च अदालतका न्यायाधीश नवाज मिरीको हत्याको आरोपमा प्रजातान्त्रिक नेता नवाब खैर बक्स मिरीलाई पक्राउ गरेपछि सन् २००० देखि बलुचिस्तानका विभिन्न क्षेत्रमा सरकारी प्रतिष्ठान र सुरक्षा बलमाथि आक्रमणको शृङ्खला सुरु भएको थियो।

समय बित्दै जाँदा आक्रमण मात्र बढेको छैन, आक्रमणको दायरा बलुचिस्तानका विभिन्न क्षेत्रहरूमा फैलिएको छ।