काठमाडौं । चीनले यसलाई “अनुसन्धान जहाज” भन्छ। अर्थात्, एउटा नौसेना जहाज जसको काम समुद्रमा वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्नु हो। भारत र अमेरिका जस्ता देशले यसलाई ‘जासूस जहाज’ ठान्छन्। अर्थात्, यस्तो एउटा जहाज जो अन्य दुई देशको जासुसीका लागि तैनाथ गरिएको छ।

चिनियाँ नौसेना जहाज युआन वाङ ५ अगस्ट १६ मा श्रीलंकाको हम्बनटोटा बन्दरगाहमा आइपुग्नु भारतका लागि नयाँ टाउको दुखाइको विषय बनेको छ । चीनले यो जहाज अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्तिका लागि हम्बनटोटामा रोकिएको जनाएको छ ।

योसँगै चीनले यो जहाजले जुन प्रकारको सामुद्रिक वैज्ञानिक अनुसन्धानसँग सम्बन्धित काम गर्छ, त्यो अन्तर्राष्ट्रिय कानुनबमोजिम भएको बताएको छ । चीनले यो जहाजको गतिविधिले कुनै पनि देशको सुरक्षा र आर्थिक हितलाई असर नगर्ने बताएको छ ।

तर हम्बनटोटा बन्दरगाहमा युआन वाङ ५ को सात दिनको बसाइले जहाजलाई भारतको सुरक्षा हितलाई खतरामा पार्ने गरी भारतको नजिकबाट जासुसी गर्ने मौका दिने हो कि भन्ने चिन्ता भारतमा छ ।

हम्बनटोटाबाट भारत कति टाढा छ

श्रीलंकाको हम्बनटोटा बन्दरगाहदेखि भारतको चेन्नई बन्दरगाहको दूरी करिब ५३५ समुद्री माइल वा ९९० किलोमिटर छ। त्यस्तै, हम्बनटोटा र कोची बन्दरगाहबीचको दूरी करिब ६०९ नटिकल माइल वा ११२८ किलोमिटर छ।

विशाखापट्टनम बन्दरगाह हम्बनटोटाबाट ८०२ समुद्री माइल वा लगभग १४८५ किलोमिटर टाढा छ।

सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्र, जसले भारतीय अन्तरिक्ष कार्यक्रमको लागि प्रक्षेपण आधार पूर्वाधार प्रदान गर्दछ, श्रीहरिकोटामा अवस्थित छ, जुन हम्बनटोटाबाट करिब ११०० किलोमिटर टाढा छ।

हम्बनटोटा बन्दरगाहको महत्व

१५० करोड डलरको हम्बनटोटा बन्दरगाह संसारकै व्यस्त बन्दरगाहमध्ये एक हो। यो बन्दरगाह चीनको सरकारी संस्था चाइना मर्चेन्ट पोर्ट होल्डिङ्सले निर्माण गरेको हो । जसमा चीनको एक्जिम बैंकको ८५ प्रतिशत सेयर थियो ।

यो बन्दरगाह निर्माणको समयदेखि नै विवादमा रहेको र विरोध भएको थियो । तत्कालिन राष्ट्रपति महिन्दा राजापाक्षेको कार्यकालमा बनेको उक्त आयोजनामा ​​चीनबाट आउने सामानलाई देशका अन्य भागमा लैजाने योजना थियो ।

युआन वाङ ५ ले गत हप्ता हम्बनटोटा बन्दरगाहमा डक गर्न अनुमति मागेको थियो । तर यो जहाजलाई लिएर भारतको चासो देखिएपछि यो अनुमति प्राप्त भएको थिएन। यसैबीच भारतले हम्बनटोटामा जहाज बस्ने विषयमा श्रीलंकामाथि कुनै किसिमको दबाब दिएको कुरा अस्वीकार गरेको छ ।

जहाज हम्बनटोटा बन्दरगाहमा पुगेपछि श्रीलंकाका राष्ट्रपति रनिल विक्रमासिङ्घेले चीनलाई हम्बनटोटा बन्दरगाह सैन्य प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्न नदिने बताएका छन् ।

श्रीलंकाको दक्षिणमा अवस्थित हम्बनटोटा बन्दरगाह उच्च ब्याज चिनियाँ ऋणको सहयोगमा निर्माण गरिएको हो। श्रीलंकाले चीनबाट लिएको ऋण तिर्न नसकेपछि बन्दरगाह ९९ वर्षको भाडामा चीनलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो ।

युआन वांग ५ के हो?

युआन वाङ ५ उपग्रह, रकेट र अन्तरमहाद्वीपीय ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रक्षेपणको निगरानी गर्न प्रयोग गरिने चीनको पछिल्लो पुस्ताको अन्तरिक्ष ट्र्याकिङ जहाजहरू मध्ये एक हो।

यो जहाज युआन वाङ श्रृंखलाको तेस्रो पुस्ताको ट्र्याकिङ जहाज हो, जुन सन् २००७ मा चिनियाँ सेनामा सामेल भएको थियो। यो जहाज जियांगनान शिपयार्डमा निर्माण गरिएको हो।

चीनको राज्य प्रसारक सीजीटीएनको रिपोर्ट अनुसार सन् २०२० मा युआन वाङ ५ जहाजले चीनको लङ मार्च–५बी रकेट प्रक्षेपणमा भाग लिएको थियो र प्रशान्त महासागरमा ८१ दिनसम्म २० हजार नटिकल माइलभन्दा बढी यात्रा गरेर फर्किएको थियो। ।

सीजीटीएनका अनुसार युआन वाङ ५ जहाज ८१ दिन लामो यात्रामा कुनै पनि बन्दरगाहमा रोकिएन। भारतीय नौसेनाका एक वरिष्ठ सेवानिवृत्त अधिकारीले नाम नछाप्ने सर्तमा बीबीसीसँग कुरा गरे।

उनले भने, “यो जहाज तपाइँको नाकमा पुगिसकेको छ। भारतसँग चिन्ता गर्नुपर्ने हरेक कारण छ।”

युआन वाङ ५ को क्षमताको बारेमा, उनी भन्छन्, “यस्ता जहाजहरूले धेरै स्तरहरूमा पनडुब्बीहरू तैनाथ गर्न सकिने समुद्रको गहिराईमा निगरानी गर्छन्। पनडुब्बी तैनाथीको ढाँचा पानीमुनिको तापक्रममा निर्भर गर्दछ। र ती तापक्रमहरू एकै दिनमा लिइँदैन। महिनौं र विभिन्न मौसममा लिइन्छ। हिन्द महासागर क्षेत्रमा यस्तो जहाज महिनौंसम्म रहन सक्छ।”

एक वरिष्ठ सेवानिवृत्त नौसेना अधिकारी भन्छन्, “पानीमुनिको तापक्रमको जानकारी सङ्कलन गरेर, यदि कुनै विशेष प्रकारको पनडुब्बी कुनै खास क्षेत्रमा छ भने त्यो कति गहिराइमा हुन्छ जसले गर्दा शत्रुबाट आफूलाई बचाउन सक्छ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।”

साथै उनी भन्छन् कि यो जहाजले ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू ट्र्याक गर्दछ। “यसको मतलब यो जहाजको राडार र सेन्सरहरू धेरै शक्तिशाली छन्। यी जहाजहरू सैन्य गतिविधिको ढाँचा स्थापित गर्न आवश्यक छ,” उनले भने।

भारतका लागि कति ठूलो चिन्ता ?

भाइस एडमिरल अनूप सिंह, भारतको पूर्वी नौसेना कमाण्डका कमाण्डर-इन-चीफ रहिसकेका भारतीय नौसेनाका एक सेवानिवृत्त अधिकारी हुन्। अनूप सिंह भन्छन्, “श्रीलंकाले सैन्य जहाज भन्दा कैयौं धेरै क्षमतावान जहाजलाई किन अनुमति दिइरहेको छ भन्ने चिन्ताको विषय पनि छ। यो जहाजलाई दोहोरो प्रयोगको जासूस जहाज मानिन्छ। यो सर्वेक्षण जहाज हो। जसको नाममा हाइड्रोग्राफिक सर्वेक्षणले समुद्र सतह अवलोकन जस्ता अन्य धेरै काम गर्न सक्छ।”

भाइस एडमिरल अनूप सिंहका अनुसार हम्बनटोटा बन्दरगाह चिनियाँहरूले कब्जा गरेपछि चीनले अब यो बन्दरगाहलाई आराम वा इन्धन भर्ने नाममा आफ्ना पीएलए-नेभी जहाज र पनडुब्बीका लागि प्रयोग गर्ने हो कि भन्ने चिन्ता भारतलाई थियो।

“चीनले धेरै पटक भनेको छ कि उनीहरूले यो बन्दरगाहलाई पीएलए नौसेना आधारको रूपमा प्रयोग गर्दैनन्, तर कसलाई थाहा छ उनीहरू के भन्छन् र तिनीहरूको वास्तविक अर्थ के हो,” उनी भन्छन्।

विगतमा पनि चीनले हिन्द महासागर क्षेत्रमा यस्ता जहाज पठाउँदै आएको भाइस एडमिरल अनूप सिंहले बताए । “प्रश्न गर्दा, तिनीहरूले भने कि यी जहाजहरूले तिनीहरूको उपग्रहहरू ट्र्याक गर्न फ्लोटिंग अर्थ स्टेशनको रूपमा काम गर्छन् र तिनीहरूलाई चयन गरिएका स्थानहरूमा तैनाथ गर्न आवश्यक छ,” उनले भने।

के यो जहाज अन्तरिक्ष युद्धको तयारीको हिस्सा हो?

अमेरिकी रक्षा विभागका अनुसार चीनले आफ्नो २०१५ रक्षा श्वेतपत्रमा आधिकारिक रूपमा अन्तरिक्षलाई युद्धको नयाँ डोमेनको रूपमा तोकेको छ।

अमेरिकाले भन्यो कि चीनले भविष्यमा देशहरू बीचको द्वन्द्वमा अन्तरिक्षले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरेको छ, जहाँ लामो दूरीको सटीक स्ट्राइकहरू सञ्चालन गर्ने र अन्य सेनाहरूको सञ्चार क्षमतालाई नष्ट गर्ने क्षमतामा जोड दिइनेछ।

अमेरिकी कंग्रेसलाई दिएको वार्षिक प्रतिवेदनमा रक्षा विभागले चीनको रणनीतिक सहयोग बल (एसएसएफ) को अन्तरिक्ष प्रणाली विभाग चीनको पिपुल्स लिबरेसन आर्मीको लगभग सबै अन्तरिक्ष कार्यहरूको लागि जिम्मेवार रहेको बताएको छ। यी अन्तरिक्ष अभियानहरूमा अन्तरिक्ष प्रक्षेपण, निगरानी र अन्तरिक्ष युद्ध समावेश छ।

अमेरिकाले चीनको अन्तरिक्ष प्रणाली विभागले कम्तिमा आठ वटा आधारहरू सञ्चालन गर्ने बताएको छ। अमेरिकी रक्षा विभागले चीनको रणनीतिक सहयोग बलले नामिबिया, पाकिस्तान र अर्जेन्टिनामा ट्र्याकिङ, टेलिमेट्री र कमाण्ड स्टेसन सञ्चालन गर्ने जनाएको छ।

एउटै रणनीतिक समर्थन बलले युआन वाङ जहाजहरूलाई उपग्रहहरू र इन्टरकन्टिनेन्टल ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रक्षेपणहरू ट्र्याक गर्न सञ्चालन गर्दछ।