काठमाडौं । रुस र युक्रेनबीच चलिरहेको युद्ध दिनप्रतिदिन झन् विकराल बन्दै गएको छ । राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको धम्कीपछि जमिनमा स्थिति थप विस्फोटक बनेको छ। तर यस युद्धको बीचमा, रूसमा अर्को विचलित प्रवृत्ति देखा परेको छ।

पुटिनको नजिकका सहयोगीहरू एक एक गरेर मर्दैछन्, त्यो पनि शंकास्पद परिस्थितिमा। अब यो सूचीमा अर्को नाम थपिएको छ । उड्डयन विशेषज्ञ तथा मस्को उड्डयन संस्थानका पूर्व प्रमुख अनातोली गेराश्चेन्कोको सिँढीबाट खसेर मृत्यु भएको छ ।

जारी विज्ञप्तिमा अनातोली गेराश्चेन्कोको मस्कोको उड्डयन संस्थानको मुख्यालयको सिँढीबाट खसेर मृत्यु भएको बताइएको छ। यो एक दुर्घटना मात्र हो भनेर जोड दिइएको थियो। तर एक व्यक्तिले दावी गरे कि अनातोली धेरै उचाइबाट खसेका थिए र धेरै सीढीहरू खसेका थिए। जसका कारण उनको घटनास्थलमै मृत्यु भएको हो ।

अहिले उनको निधनमा शोक मनाइँदैछ र यसलाई विज्ञानको क्षेत्रमा ठूलो क्षति भएको बताइएको छ । तर ठूलो प्रश्न यो छ कि भ्लादिमिर पुटिनको नजिक रहेका वा रूसी सरकारको लागि कुनै ठूलो परियोजनामा ​​​​काम गरिरहेका व्यक्तिहरू शंकास्पद परिस्थितिमा एक-एक गरी मरिरहेका छन्। तथ्याङ्कले यो पनि देखाउँछ कि यस वर्ष एक दर्जन भन्दा बढी शीर्ष रूसी अधिकारीहरू रहस्यमय परिस्थितिमा मरे।

गत महिना, भ्लादिमिर पुटिनका नजिकका सहयोगी, रभिल मागानोभको मृत्यु भयो। उनी त्यही व्यक्ति हुन् जसले रुस–युक्रेन युद्धका बेला पुटिनको आक्रामक शैलीको आलोचना गरेका थिए । त्यो आलोचनाको केही महिना पछि, रभिलको शंकास्पद परिस्थितिमा मृत्यु भयो। यसअघि जुलाई १९ मा एस्ट्रा सिपिङ कम्पनीका सीईओ तथा संस्थापक युरी भोरोनोभको पनि शंकास्पद अवस्थामा मृत्यु भएको थियो ।

उनको शव स्विमिङ पुलमा भेटिएको थियो । त्यस्तै, यस वर्ष अन्य ६ व्यवसायीको पनि मृत्यु भएको छ, जसमध्ये धेरैको मृत्युमा प्रश्न उठेको छ र शंका पनि व्यक्त गरिएको छ । यस बाहेक अलेक्ज्याण्डर सुबोटिन, सर्गेई प्रोटोसेन्या, भ्लादिस्लाव अवायेभ, मिखाइल वाटफोर्ड जस्ता धेरै ठूला व्यक्तिहरू पनि रुसो-युक्रेन युद्ध सुरु भएपछि मरे।

३ मार्च २०२२ मा रूसको सबैभन्दा ठूला तेल व्यवसायी र भ्लादिमिर पुटिनका नजिकका सहयोगी रविल म्यागानोभले युक्रेनमा भएको आक्रमणको आलोचना गरे । उनले वार्ताका माध्यमबाट छिट्टै युद्ध अन्त्य गर्न पनि आग्रह गरे । यो कुराको ६ महिना पनि नपुग्दै अगस्ट ३१ मा ६७ वर्षीय रविलको मस्कोको एक अस्पतालमा शङ्कास्पद अवस्थामा मृत्यु भयो । पछिल्लो ६ महिनामा, ७ रूसी कुलीन धनाढ्यहरूको शङ्कास्पद परिस्थितिमा मृत्यु भएको छ। अधिकांश तेल तथा ग्यास व्यवसायसँग आवद्ध व्यक्ति थिए ।

देशको राजनीति र निश्चित नेताहरूसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने त्यस्ता कुलीनहरूलाई रूसमा ओलिगार्क वर्ग भनिन्छ। त्यस देशको लगभग पूरै अर्थतन्त्र यी थोरै ओलिगार्कहरूले ओगटेका छन् । उनीहरूले केही ठूला नेताहरूलाई फाइदा दिएर अर्थतन्त्रमा एकाधिकार स्थापना गर्छन् र आफ्नो फाइदाको लागि राजनीतिक शक्ति प्रयोग गर्छन्।

३ मार्च २०२२ मा रविल म्यागानोभले एक कार्यक्रममा रूस र युक्रेन युद्धको आलोचना गरे । यससँगै उनले यो युद्धलाई वार्ताबाटै छिटो टुङ्ग्याउन पनि आग्रह गरेका थिए । ३१ अगस्ट २०२२ मा अर्थात् यो बयान दिएको ६ महिनापछि मस्कोको एक अस्पतालमा उनको मृत्यु भयो। रुसी समाचार एजेन्सी तासले आफ्नो समाचारमा मस्कोको अस्पतालको झ्यालबाट लडेर रभिल मागानोभको मृत्यु भएको जनाएको छ । तेल कम्पनी ‘लुकोइल’ ले आफ्नो विज्ञप्तिमा रविल मगनोभको गम्भीर रोगका कारण मृत्यु भएको जनाएको छ ।

यस मृत्युको बारेमा प्रश्न उठाउने ४ कारणहरू छन् । पहिलो, लुकोइल र रुसी मिडिया एजेन्सीले रविलको मृत्युको बारेमा छुट्टाछुट्टै वक्तव्य जारी गरेका छन्। दोस्रो, मस्कोमा चिसो बढिरहेको छ। अस्पतालको झ्याल बलियो सिसाले बन्द हुन्छ, खोल्न निकै मिहिनेत गर्नुपर्छ । यस्तो अवस्थामा बिरामी व्यक्तिले झ्याल खोलेर चुरोट पिउने र त्यसपछि एक्कासी तल खसेको तर्कले शंका थप्छ ।

तेस्रो, युद्धको बारेमा उनको बयानदेखि, उनी क्रेमलिन (रूसी राष्ट्रपति भवन) को निगरानीमा थिए। यस्तो अवस्थामा उनको मृत्युलाई क्रेमलिनसँग जोडिएको छ । चौथो, भवनमा रहेका सबै सीसीटीभी क्यामेराहरू बन्द थिए । यसको पछाडि अस्पतालको मर्मतको कारण दिइएको छ ।

जुलाई १९, २०२२ मा ६१ वर्षीय युरी वोरोनोभको शव सेन्ट पिटर्सबर्गस्थित उनको घरको स्विमिङ पुलमा तैरिरहेको अवस्थामा फेला परेको थियो। युरी वोरोनोभको शरीरमा गोलीको निशान भेटिएको थियो। प्रहरीका अनुसार उनलाई कसैले गोली हानेर हत्या गरेको हो ।

रुसी अनुसन्धान एजेन्सीले शव फेला परेको १४ घण्टाअघि नै उनको मृत्यु भएको बताएको छ । वोरोनोभकी श्रीमतीले प्रहरीलाई भनिन् कि उनको एक व्यापारिक साझेदारसँग पैसालाई लिएर झगडा भएको थियो। यसपछि मात्र जुलाई १ मा उनी सेन्ट पिटर्सबर्गस्थित आफ्नो घर गएका थिए ।

यस मृत्युको बारेमा प्रश्न उठाउने २ कारणहरू छन् । पहिलो, युरी वोरोनोभ भन्दा पहिले, ६ ठूला रूसी व्यापारीहरू यस वर्ष मरेका छन्। रुसी प्रशासन किन अझै पनि आफ्ना व्यवसायीहरूलाई जोगाउन असफल भइरहेको छ? दोस्रो, यो मृत्यु आत्महत्या हो कि हत्या रुसी प्रशासनले यो रहस्य किन पत्ता लगाउन सकेन ? यी ती प्रशनहरू हुन् जो युरी वोरोनोभको मृत्युपछि पुटिन प्रशासनमाथि उठिरहेका छन् ।

७ मे २०२२ मा, रूसी तेल कम्पनी लुकोइलका पूर्व महाप्रबन्धक अलेक्ज्याण्डर सुबोटिनको एक बेसमेन्टमा मृत्यु भयो। मृत्युपछि उनको शरीरमा विष भेटिएको थियो । अनुसन्धान गर्दा उनलाई विषको सुई लगाएको पाइएको थियो । यति मात्र होइन, अलेक्ज्याण्डर आफ्नो मृत्युअघि रक्सी र ड्रग्सको नशामा थिए ।

यो मृत्युबारे प्रश्न उठाउने २ कारण छन् । पहिलो, अलेक्जेन्डर सुबोटिनको मृत्यु किन भयो, कसले गर्यो र यसको पछाडि कसको हात थियो? केही पनि पत्ता लागेको छैन । दोस्रो, रुसी अधिकारीहरूले सुबोटिन आफ्नो मृत्यु हुनुभन्दा केही महिनाअघि मुटुको रोगबाट पीडित भएको बताएका थिए। यस्तो अवस्थामा अधिकारीहरूले मृत्युको रहस्य पत्ता लगाउनुको सट्टा घटनालाई नयाँ ट्विस्ट दिएको बताइएको छ ।

१९ अप्रिल २०२२ मा स्पेनको क्याटालोनिया पुलिसले रूसी व्यापारी सर्गेई प्रोटोसेन्याका छोराबाट कल प्राप्त गर्यो। उनले प्रहरीलाई धेरै घण्टादेखि अभिभावकलाई फोन गरिरहेको तर कसैले फोन नउठाएको बताए । जब पुलिस क्याटालोनियामा सर्गेई प्रोटोसेन्याको घरमा पुग्यो, उनीहरू छक्क परे। वास्तवमा, सर्गेईकी पत्नी र छोरीलाई धारिलो चक्कुले मारिएको थियो। व्यवसायीको शव घरको बगैंचाको रुखमा झुण्डिएको अवस्थामा थियो ।

यस मृत्युको बारेमा प्रश्न उठाउने २ कारणहरू छन् । पहिलो, यस घटनाको लागि जिम्मेवार एजेन्सीहरूको बयान आएको छ कि प्रोटोसेनियाले पहिले श्रीमती र छोरीलाई मारे र त्यसपछि झुण्डिए । डेचे वेलेको रिपोर्ट अनुसार प्रोटोसेनियाको शरीरमा रगतको कुनै दाग थिएन। दोस्रो, व्यापारी भ्लादिस्लाव अवायेभको सम्पूर्ण परिवारलाई घटनाको एक दिन अघि स्पेनबाट ३ हजार किलोमिटर टाढा मस्कोमा मारिएको थियो। यही प्रवृत्तिमा २४ घण्टाभित्रै घटेको यो घटनापछि प्रश्न उठिरहेको छ ।

अप्रिल १८ मा रूसी ग्याँस कम्पनीको बैंक ग्याजप्रोम बैंकको पूर्व उपाध्यक्ष भ्लादिस्लाव अवायेभ, उनकी पत्नी र छोरीको मस्को अपार्टमेन्टमा मृत्यु भयो। अपार्टमेन्ट भित्रबाट ताला लगाइएको थियो। ढोका तोड्दा प्रहरीको पहिलो नजर हातमा बन्दुक बोकेको मृत अवायेभमा परेको थियो । उनकी गर्भवती श्रीमती र छोरी उनको छेउमा भुइँमा थिए र दुवैलाई गोली हानेर मारिएको थियो। पारिवारिक विवादका कारण अवायेभले आत्महत्या गर्नुअघि दुवैको हत्या गरेको अधिकारीहरूले बताएका छन्।

यस मृत्युको बारेमा प्रश्न उठाउने २ कारणहरू छन् । पहिलो, व्यवसायी भ्लादिस्लाव अवायेभ रुसको राष्ट्रपति भवन क्रेमलिनको धेरै नजिक थिए। पुटिनको साथी भए पनि उनको परिवारको मृत्युको अनुसन्धानमा प्रश्न उठिरहेको छ । दोस्रो, प्रहरीले घटनालाई पारिवारिक झगडा भन्यो, तर यी प्रश्नहरूको जवाफ पाउन सकेन – विवाद के थियो? विवादको कारण के थियो ? यो घटना कसरी घट्यो ? घटनाका बेला उनको घरको सीसीटीभी क्यामेरामा के कैद भयो ?

रुस र युक्रेनबीचको युद्ध सुरु भएको केही दिनपछि फेब्रुअरी २८ मा मिखाइल वाटफोर्ड दक्षिणपूर्वी इङ्गल्याण्डमा रहेको आफ्नो घरमा मृत फेला परेका थिए। वाटफोर्डको शव आफ्नै घरको ग्यारेजमा झुण्डिएको अवस्थामा फेला परेको थियो । वाटफोर्डको मृत शरीर पहिलो पटक घरको मालीले देखेको थियो। रिपोर्टका अनुसार यस घटनामा अनुसन्धान भइरहेको छ तर घटनास्थलबाट शंकास्पद केही नभेटिएको प्रहरीले जनाएको छ ।

यस मृत्युको बारेमा प्रश्न उठाउने २ कारणहरू छन् । पहिलो, वाटफोर्ड मूल रूपमा युक्रेनका एक व्यापारी थिए। उनको रुसमा पनि व्यापार थियो । रिपोर्टका अनुसार युद्ध सुरु भएदेखि नै उनी रुसी एजेन्सीहरूको निगरानीमा थिए। दोस्रो, घटना हुनुभन्दा ३ दिन अगाडि अर्का रुसी व्यापारीको शव ग्यारेजमा त्यस्तै झुण्डिएको अवस्थामा फेला परेको थियो । यस्तो अवस्थामा एक साताभित्रै यसरी भएको हत्यालाई लिएर प्रश्न उठ्न थालेको छ ।

अलेक्जेन्डर टिल्याकोभको शव रुस-युक्रेन युद्ध सुरु भएको केही घण्टापछि उनको घरको ग्यारेजमा झुण्डिएको अवस्थामा फेला परेको थियो। घटनाबारे स्थानीय प्रहरीले अनुसन्धान गरिरहेको छ । यस मामिलामा अहिलेसम्म कुनै नयाँ जानकारी आएको छैन।

यस मृत्युको बारेमा प्रश्न उठाउने २ कारणहरू छन् । पहिलो, घटना पछि पुलिस अनुसन्धान गर्न आइपुग्दा, ग्याजप्रोम सुरक्षा एजेन्सीले तिनीहरूलाई प्रवेश दिन अस्वीकार गर्यो। लामो समयपछि प्रहरीले ग्यारेज अर्थात् घटनास्थलमा प्रवेश गरेको थियो । दोस्रो, यो घटनाको तीन दिनपछि अर्का रुसी व्यापारी मिखाइल वाटफोर्डको शव ग्यारेजमा त्यस्तै झुण्डिएको अवस्थामा फेला परेको थियो । त्यसपछि मात्रै यो मृत्युमाथि प्रश्न उठ्न थाल्यो ।

यी ७ व्यवसायीहरु सबै तेल तथा ग्यास व्यवसायसँग सम्बन्धित छन् । युद्धपछि अमेरिका र युरोपेली देशहरूले रुसी तेल तथा ग्यास कम्पनीमाथि प्रतिबन्ध लगाएका छन् । फलस्वरूप, रुसको दैनिक ३० लाख ब्यारेल अर्थात ४७ मिलियन लिटर तेल उत्पादन प्रभावित भएको छ । ऊर्जा क्षेत्रसँग आवद्ध रुसी व्यापारीको आम्दानीमा भारी गिरावट आएको छ । धेरै ठूला रूसी व्यापारीहरूले युद्ध र प्रतिबन्धको आलोचना गरेका छन्। ६ महिनाभित्र रुसको ऊर्जा क्षेत्रसँग सम्बद्ध ७ ठूला व्यापारीको मृत्युमा प्रश्न उठ्नुमा तीनवटा प्रमुख कारण छन् ।

पहिलो, ज्यान गुमाउने ७ रूसी व्यवसायी मध्ये रविल मागानोभ र भ्लादिस्लाव अवायेभ पनि थिए। दुवै पुटिनसँग निकै नजिक थिए । यति हुँदाहुँदै पनि देशका शीर्ष व्यापारीको मृत्युमा भएको हत्या प्रकरणको अनुसन्धानका सम्बन्धमा उनको तर्फबाट कुनै वक्तव्य आएको छैन । दोस्रो, रुसका शीर्ष व्यापारीको शंकास्पद परिस्थितिमा भएको मृत्युको अनुसन्धान केजीबी वा अन्य गुप्तचर निकायलाई सरकारले किन सुम्पेको छैन ? आखिर किन रुसी अनुसन्धान एजेन्सीले यी मृत्युको खुलासा गर्न सकेनन् ? तेस्रो, देशका शीर्ष व्यापारीको मृत्युपछि पनि रुसको राजनीतिक मुद्दा किन बन्न सकेको छैन ?