काठमाडौं । युक्रेनसँगको युद्धको बीचमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले बेलारुसमा सामरिक आणविक हतियार तैनाथ गर्ने घोषणा गरेका छन् । सन् १९९० पछि रुसले आफ्नो सीमाबाहिर आणविक हतियार तैनाथ गर्न लागेको यो पहिलो पटक हो।

युक्रेनमा जारी युद्धका कारण पश्चिमी देशहरूसँगको तनाव बढिरहेको बेला पुटिनले यो घोषणा गरेका हुन् । पुटिनले शनिबार टेलिभिजनमा बेलारुसका राष्ट्रपति अलेक्जेन्डर लुकाशेन्कोले लामो समयदेखि सामरिक आणविक हतियार तैनाथ गर्ने मुद्दा उठाइरहेको बताए । बेलारुसको पोल्याण्डसँग सीमा जोडिन्छ जुन सैन्य गठबन्धन नेटोको सदस्य हो।

पुटिनले भने, ‘यसमा अनौठो केही छैन । अमेरिकाले दशकौंदेखि यो गरिरहेको छ। उसले लामो समयदेखि आफ्ना सहयोगी देशहरूमा रणनीतिक आणविक हतियारहरू तैनाथ गर्दै आएको छ।’

रुसले परमाणु अप्रसार सन्धिको उल्लङ्घन नगरी यो सबै गरिरहेको पुटिनले दाबी गरेका छन् । यद्यपी उनले यी हतियारहरू बेलारुसमा कहिले तैनाथ गर्ने भनेर भनेनन्। तर समाचार एजेन्सीले भनेको छ कि जुलाई १ सम्म यी हतियारहरूको भण्डार बेलारुसमा तयार हुनेछ।

आणविक हतियारलाई दुई भागमा विभाजन गरिएको छ । एउटा स्ट्राटेजिक र अर्को टेक्टिकल । स्ट्राटेजिक आणविक हतियार लामो दूरीको लागि प्रयोग गरिन्छ। यो थप विनाश निम्त्याउन प्रयोग गरिन्छ। अर्कोतर्फ, टेक्टिकल आणविक हतियारहरू छोटो दूरीको लागि र कम विनाशको कारक हो।

टेक्टिकल आणविक हतियारहरू सीमित मात्रामा प्रयोग गरिन्छ। तिनीहरू युद्धक्षेत्र र सैन्य आधारहरूलाई हानि पुर्‍याउने उद्देश्यले प्रयोग गरिन्छ। यसमा साना बम, क्षेप्यास्त्र र माइनहरू पनि पर्छन्।

टेक्टिकल आणविक हतियार सानो आकार देखि ठूलो आकारको हुन सक्छ। साना हतियारको तौल एक किलो टन वा सोभन्दा कम हुन्छ भने ठूला हतियारको तौल १०० किलो टनसम्म हुन सक्छ।

रुससँग कतिवटा टेक्टिकल आणविक हतियार छन् ? यसको कुनै आंकडा छैन। तर, रुससँग त्यस्ता दुई हजार हतियार हुन सक्ने अमेरिकाको विश्वास छ । जबकि अमेरिकासँग त्यस्ता हतियार जम्मा २ सय छ ।

यी हतियारहरू मिसाइल, टार्पेडो र बम मार्फत खसाल्न सकिन्छ। यो हावा, पानी र जमीनमा प्रयोग गरिन्छ। यति मात्र होइन, कुनै खास क्षेत्रमा लगेर त्यहाँ विस्फोट गराउन सकिन्छ ।

अमेरिकाले धेरै युरोपेली देशहरूमा आफ्नो टेक्टिकल आणविक हतियारहरू तैनाथ गरेको छ। यी हतियारहरू इटाली, जर्मनी, टर्की, बेल्जियम र नेदरल्याण्डमा छन्। समाचार एजेन्सीका अनुसार यी हतियारहरूको तौल ०.३ देखि १७० किलोटनसम्म रहेको छ।

आणविक हतियार कति खतरनाक हुन सक्छ र यसले कति विनाश निम्त्याउँछ ? यो तिनीहरूको आकारमा निर्भर गर्दछ।

विश्लेषकहरू विश्वास गर्छन् कि स्ट्राटेजिक आणविक हतियारहरू अधिक विनाशको लागि डिजाइन गरिएको हो, जबकि टेक्टिकल आणविक हतियारहरू कम विनाशको लागि प्रयोग गरिन्छ। तर टेक्टिकल आणविक हतियारले ल्याउने विनाश पनि त्यति कम भने हुँदैन ।

यी हतियारहरूले गरेको क्षतिको अनुमान गर्न, यसलाई हिरोशिमामा खसालेको परमाणु बमसँग तुलना गर्न सकिन्छ। हिरोसिमामा १५ किलो टनको बम खसालियो र त्यसबाट डेढ लाख मानिसको मृत्यु भयो । जबकि, अमेरिकाले युरोपमा तैनाथ गरेको सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक आणविक हतियारको तौल १७० किलोटन रहेको छ ।

शीतयुद्धपछि अमेरिका र रुस दुवैले आफ्ना आणविक हतियारको संख्या घटाए पनि विश्वमा यी दुई देशसँग सबैभन्दा बढी हतियार छन् । अमेरिकी वैज्ञानिकहरूको महासंघले रुससँग ५,९७७ र अमेरिकासँग ५,४२८ आणविक हतियार रहेको अनुमान गरेको छ ।

रुसको आणविक नीति अनुसार, चाहे त्यो स्ट्राटेजिक होस् वा टेक्टिकल कुनै पनि प्रकारको आणविक हतियार प्रक्षेपण गर्न राष्ट्रपतिले मात्र आदेश दिन सक्छ।

समाचार एजेन्सीका अनुसार सन् १९९१ मा सोभियत संघ टुटेको बेलामा २२ हजार र अमेरिकासँग ११ हजार ५०० टेक्टिकल आणविक हतियार थिए । तर, त्यसपछि यी अधिकांश हतियार नष्ट भइसकेका छन् वा नष्ट हुन बाँकी छन् ।

रूससँग अहिले भएका सबै टेक्टिकल आणविक हतियारहरू ३० मिलिट्री बेस र इगोर कोलेश्निकोभको नेतृत्वमा रहेको रक्षा मन्त्रालयको १२ औं निदेशालयको नियन्त्रणमा छन्। कोलेश्निकोभले सिधै रक्षा मन्त्रीलाई रिपोर्ट गर्छन् ।

यदि पुटिनले त्यस्ता आणविक हतियारहरूद्वारा आक्रमण गर्ने आदेश दिए भने, त्यसअघि उनले रुसको सुरक्षा परिषद्सँग पक्कै पनि परामर्श गर्नेछन्। यो किनभने पुटिनलाई थाहा छैन कि यदि उनले हतियार प्रक्षेपण गरेमा अमेरिकाले कस्तो प्रतिक्रिया दिनेछ।

विज्ञहरू विश्वास गर्छन् कि यदि पुटिनले आणविक आक्रमणको आदेश दिए भने, रूसको आणविक हतियार भण्डारको तैनातीमा परिवर्तन हुनेछ। पनडुब्बी समुन्द्रमा तैनाथ गरिने छ । क्षेप्यास्त्र बलहरूलाई अलर्टमा राखिनेछ र सैन्य आधारहरूमा रणनीतिक बमवर्षकहरू देखिनेछन्, जसले जुनसुकै बेला आक्रमण गर्न सक्छन्।

जब सोभियत संघ एक थियो, यसको आणविक हतियार सदस्य राष्ट्रहरूमा राखिएको थियो। सन् १९९१ मा सोभियत संघको विघटनपछि युक्रेन, बेलारुस र काजाकिस्तानलगायतका बाँकी सदस्य राष्ट्रले सबै आणविक हतियार रुसलाई हस्तान्तरण गरेका थिए।

त्यसयता रुसले आफ्नो सीमाबाहिर कहिल्यै आणविक हतियार तैनाथ गरेको छैन। पुटिनले शनिबार बेलारुसमा हतियार तैनाथ गर्ने निर्णय आणविक अप्रसार सन्धिको उल्लङ्घन नभएको बताए ।

सोभियत संघले पनि आणविक अप्रसार सन्धिमा हस्ताक्षर गरेको थियो । यो सन्धिले आणविक धनी राष्ट्रले गैर-आणविक राष्ट्रलाई न त आणविक हतियार दिन सक्छ न त त्यसलाई बनाउने प्रविधि हस्तान्तरण गर्न सक्छ। तर, आणविक धनी राष्ट्रले परमाणु हतियार गैर-आणविक धनी देशमा तैनाथ गर्न सक्छ, तर त्यसको नियन्त्रण आफैंसँग राख्नुपर्छ।

अमेरिकाले युरोपमा रणनीतिक आणविक हतियारहरू तैनाथ गरेको भए पनि तिनीहरूमाथि पूर्ण नियन्त्रण अमेरिकाकै छ। त्यस्तै बेलारुसमा सामरिक टेक्टिकल हतियार तैनाथ गरेपछि त्यसको नियन्त्रण रुससँग मात्रै हुनेछ ।