काठमाडौं । हालै सम्पन्न जी–७ शिखर सम्मेलनमा सदस्य राष्ट्रहरुले रुसमाथि थप कडा प्रतिबन्ध लगाउने घोषणा गरेका छन् । रुसमाथि आर्थिक दबाब बढाउन जी–७ देशहरूले रुसी जहाज, विमान र रुसी हीरामाथि प्रतिबन्ध लगाउने घोषणा गरेका छन् । इकोनोमिक टाइम्सको रिपोर्टका अनुसार यो नयाँ प्रतिबन्धका कारण भारतको हीरा उद्योगमा काम गर्ने १० लाख कामदारको रोजगारी अलपत्र परेको छ ।

वास्तवमा, विश्वका करिब ९० प्रतिशत हीरा भारतमा काटेर पालिस गरिन्छ। यी हीराहरूमा रूसी हीराहरू पनि समावेश छन्। भारतले रुसको अलरोसाबाट हीरा आयात गर्छ। विश्वको कुल हिराको करिब ३० प्रतिशत अलरोसामा उत्पादन हुन्छ। भारतीय हीरा कम्पनीहरूले आयातित हीरालाई काटेर पालिस गरेर जी–७ देशहरूमा निर्यात गर्छन्।

जी–७ देशले रुसमाथि नयाँ प्रतिबन्धको घोषणा गरेपछि जेम एण्ड ज्वेलरी एक्स्पोर्ट प्रमोशन काउन्सिल (जीजेईपीसी) का अध्यक्ष विपुल शाहले रुसमाथिको प्रतिबन्ध जारी रहे भारतका १० लाख मानिसको रोजगारी जोखिममा पर्ने बताएका छन् ।

रुसको अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउने उद्देश्यले पश्चिमी देशहरूले युक्रेन युद्धको सुरुवातदेखि नै रुसमाथि आर्थिक प्रतिबन्ध लगाएका छन् । यस आर्थिक प्रतिबन्धका कारण रुसी राजस्वमा पनि करिब ५० प्रतिशतले गिरावट आएको छ । तर रुसले हिरा निर्यात बढाएर यसको क्षतिपूर्ति गर्न खोजेको छ ।

रिपोर्टका अनुसार रसियाले २०२१ मा हीरा निर्यातबाट मात्रै ४ अर्ब डलर कमाएको थियो । त्यसैले अमेरिका र युरोपेली युनियनले रुसी हीरामाथि कडा प्रतिबन्ध लगाउन सक्ने अनुमान धेरै पहिलेदेखि भइरहेको थियो ।

जापानको हिरोसिमामा भएको जी–७ देशको बैठकपछि जारी गरिएको संयुक्त विज्ञप्तिमा भनिएको छ, ‘रुसी राजस्व घटाउन रसियामा उत्खनन वा उत्पादन हुने हीराको व्यापार र प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउन हामी मिलेर काम गर्नेछौं। यो प्रतिबन्ध प्रभावकारी रूपमा लागू हुन्छ।’

जी–७ देशले रुसविरुद्ध नयाँ प्रतिबन्धको घोषणा गरेको दिन बेलायती प्रधानमन्त्री ऋषि सुनकले रुसी हिरा आयातमा प्रतिबन्ध लगाउने घोषणा गरेका थिए । अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, न्यूजिल्याण्ड र बहामासले सन् २०२२ को अप्रिलमै रुसी डायमण्ड माइनर कम्पनी अलरोसासँगको व्यापारमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए ।

युक्रेनका राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्की आफैंले लामो समयदेखि रुसबाट हिरा आयातमा प्रतिबन्ध लगाउन माग गर्दै आएका छन् । उनले मार्चमा बेल्जियमको संसदमा भनेका थिए, ‘मलाई लाग्छ कि शान्ति हीरा भन्दा धेरै मूल्यवान छ।’

हाल भारतीय हीरा कम्पनीहरूले रुसबाट हीरा किनेर सुरतको कारखानामा पालिस गर्न पठाउँछन्। यहाँबाट यसलाई न्युयोर्क, पेरिस, टोकियोका लक्जरी स्टोर डिलरहरूलाई पालिश गरी आपूर्ति गरिन्छ। प्रतिबन्ध पछि यो बन्द हुनेछ।

पालिश नगरिएका हीराहरू गुजरातका कारखानाहरूमा ४ सीज (कलर, क्यारेट, कट र क्लियारिटी) मार्फत पास गरिन्छ। त्यसपछि यी पालिश गरिएका हीराहरू अमेरिका र अन्य जी–७ देशहरूमा बेचिन्छन्। सामानहरू पहिचान गर्न हार्मोनाइज्ड सिस्टम कोडमा परिवर्तन गरिन्छ। भारतका हीरा व्यापारीहरूले नयाँ जी–७ प्रतिबन्धहरू पछि जी–७ देशहरूलाई रूसी हीरा बेच्न सक्षम हुनेछैनन्।

विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीको बीचमा मागमा आएको गिरावटले हिरा कामदारहरू पहिले नै चिन्तित छन्। चीनमा पनि महामारीपछि हीराको माग घटेको छ । मार्च २०२२ मा, पश्चिमी देशहरूले रुसलाई स्विफ्ट अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी नेटवर्कबाट हटाए। त्यसपछि भारतमा रुसी हिराको आपूर्ति पनि घटेको छ ।

उद्योगसँग आवद्ध विपुल शाह अहिले माग कम भएकाले कच्चा हिराको आपूर्ति कम भए पनि उद्योगले यो अवस्थालाई सम्हाल्न सक्ने बताए । तर विश्वव्यापी माग घट्यो भने समस्याको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

रुसमाथि लगाइएका सबै प्रतिबन्धका कारण हिरा आयातको भुक्तानीको संकट पनि छ । इकोनोमिक टाइम्ससँगको कुराकानीमा शाहले भने, “बैंकहरूले मुद्रा ट्रान्सफरको स्वीकृति नदिने भएकाले रसियाले विगत छ महिनादेखि कुनै पनि भुक्तानी पाएको छैन। केही बैंक छनोट भए पनि यो प्रणालीले राम्रोसँग काम गरिरहेको छैन। करिब २० रुसी बैंकले रुपैयामा भुक्तान गर्न भारतमा भोस्ट्रो खाता पनि खोलेका छन्, तर, तेलका कारण रुसबाट भारतको आयात ४०० प्रतिशतले बढेको छ । रुसले त्यति धेरै भारतीय मुद्रा थुपार्न चाहेको छैन ।”

यी सबै कठिनाइहरूको बीचमा, नयाँ जी–७ प्रतिबन्धले हीरा उद्योगको चिन्ता बढाएको छ।

तर, हिरा कहाँ उत्खनन भएको हो भन्ने पत्ता लगाउन अहिलेसम्म त्यस्तो कुनै प्रविधि छैन । यस्तो अवस्थामा, जी–७ देशहरूले रूसी हीरा पहिचान गर्न ट्रेसबिलिटी प्रविधिहरू अपनाउन सक्छन्। यस प्रविधिको सहायताले हीरा कहाँबाट आयो भनेर पत्ता लगाउन सकिन्छ।

विपुल शाहका अनुसार हिराको जानकारीका लागि किम्बर्ली प्रक्रिया प्रमाणीकरण योजना मात्रै छ । यो बहुपक्षीय व्यापार प्रणालीको एक प्रकार हो। यो प्रणाली २००३ मा लागू भएको थियो। यसअन्तर्गत सबै देशले हीरा व्यापारमा सबै सुरक्षा उपायहरू लागू गर्नुपर्नेछ। कुनै विवाद नहोस् भनेर हिराहरू यस योजना अन्तर्गत प्रमाणित हुन्छन्।

कट र पालिश गरिएको हीराको निर्यातमा भारत पहिलो नम्बरमा छ। २०२१ मा निर्यात गरिएको कुल कट र पालिश गरिएको हीराको ३३ प्रतिशत भारतले मात्र निर्यात गरेको छ। जबकि, अप्रिल २०२२ र फेब्रुअरी २०२३ को बीचमा रत्न र गहना को कुल कूल निर्यात ३४.८६ बिलियन डलर थियो।

जेम एण्ड ज्वेलरी एनालिटिकल रिपोर्टका अनुसार भारत स्विट्जरल्याण्डपछि अमेरिकामा रत्न र आभूषणको दोस्रो ठूलो निर्यातकर्ता हो। कुल निर्यातको करिब १० प्रतिशत भारतबाट अमेरिकामा मात्रै निर्यात हुने गरेको छ । अमेरिका जी–७ देशहरूको प्रमुख देश हो।

सुरत ज्वेलरी उत्पादक संघका अध्यक्ष जयन्तभाई सावलियाले कामको अभावका कारण विगत ६ महिनामा धेरै हिरा प्रशोधन इकाइमा कामदारलाई १० दिनको बिदामा पठाइएको बताए । संघका उपाध्यक्ष भावेश टंकले करिब दुई सय हीरा कम्पनीको काम ठप्प भएको बताए । यस्तो अवस्थामा रुसमाथि नयाँ प्रतिबन्ध लागू भएपछि चुनौती थपिनेछ ।