काठमाडौँ। वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको संवत्सर (पात्रो) मा हरेक ३२ महिना १६ दिन १ घडी र ३६ पलमा एउटा अतिरिक्त महिना जोडिन पुग्छ। ज्योतिषशास्त्र र धार्मिक भाषामा यसैलाई मलमास वा अधिकमास भनिन्छ।

सौर्यमास (सूर्यको गति) र चन्द्रमास (चन्द्रमाको गति) बीचको समय मिलाउनका लागि पञ्चाङ्ग गणना गर्दा यो अतिरिक्त महिना निस्कने गर्दछ। सामान्यतया सौर्यमास ३६५ दिनको हुन्छ भने चन्द्रमास ३५४ दिनको हुन्छ। यसरी प्रत्येक वर्ष खेर जाने ११ दिन झन्डै तीन वर्षमा झन्डै एक महिना (३० दिन) बराबर हुन पुग्छ। सोही अन्तरलाई समायोजन गर्न धर्मशास्त्रहरूले अधिकमासको व्यवस्था गरेका हुन्।

यस महिनाको अधिपति भगवान विष्णु (पुरुषोत्तम) भएकाले यसलाई पुरुषोत्तम मास पनि भनिन्छ। शास्त्रानुसार यस महिनामा केही विशेष कार्यहरू गर्न निषेध गरिएको छ भने केही आध्यात्मिक कार्यहरूका लागि यसलाई निकै उत्तम मानिएको छ।

मलमासमा के गर्नु हुन्छ (हुने कार्यहरू) ?

मलमासको अवधिमा भौतिक तथा सांसारिक सुखका कामहरू वर्जित भए पनि आध्यात्मिक र निष्काम (फलको आशा नराखी गरिने) कर्मका लागि यो समय निकै शुभ मानिन्छ।

• भगवान पुरुषोत्तमको पूजा: यो महिना भगवान विष्णुको प्रिय महिना भएकाले विष्णु सहस्रनाम, श्रीमद्भागवत महापुराण श्रवण गर्ने र “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मन्त्रको जप गर्नु अत्यधिक फलदायी मानिन्छ।

• दान र परोपकार: मलमासमा गरिब, दुःखी र ब्राह्मणहरूलाई अन्न, वस्त्र, र विशेष गरी मालपुआ (अनश) दान गर्ने परम्परा छ। यसले जन्म-जन्मान्तरको पाप नाश हुने विश्वास गरिन्छ।

• नित्य र नैमित्तिक कर्म: दैनिक गरिने पूजापाठ, सन्ध्यावन्दन, कुलदेवताको पूजा र पितृहरूको श्राद्ध (जस्तै: क्षयाह तिथिको श्राद्ध) रोक्नु पर्दैन।

• शारीरिक शुद्धि र व्रत: यस अवधिमा सात्विक भोजन गर्ने, व्रत बस्ने र तीर्थ स्नान गर्नाले मानसिक एवं शारीरिक शुद्धि मिल्छ।

• पहिले नै सुरु भएका कार्य: मलमास सुरु हुनुभन्दा अगाडि नै प्रारम्भ भइसकेका दीर्घकालीन अनुष्ठान वा व्रतहरूलाई यस अवधिमा निरन्तरता दिन सकिन्छ।

• मलमासमा के गर्नु हुँदैन (नहुने कार्यहरू) ?

शास्त्रका अनुसार मलमासमा कुनै पनि नयाँ र संसारी कामनाले गरिने (काम्य) शुभ कार्यहरू पूर्ण रूपमा वर्जित छन्।

• विवाह र व्रतबन्ध: यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध (उपनयन), गुन्यूचोली जस्ता संस्कारजन्य र माङ्गलिक कार्यहरू गर्नु हुँदैन।

• गृहप्रवेश र भूमि पूजा: नयाँ घर बनाउन सुरु गर्ने (शिलान्यास), नयाँ घरमा सर्ने (गृहप्रवेश) वा नयाँ जग्गा जमिनको पूजा गर्ने काम वर्जित छ।

• नयाँ व्रतको सुरुवात: कुनै पनि नयाँ व्रत (जस्तै: सत्यनारायणको पूजा, १६ सोमबारको व्रत, वा विशेष कामना राखेर गरिने व्रत) यस महिनामा सुरु गर्नु हुँदैन।

• लामो दूरीको तीर्थयात्रा: पहिलो पटक जान लागिएको नयाँ धार्मिक तीर्थस्थलको यात्रा वा विशिष्ट मनोकामना बोकेर गरिने यात्रा यो महिनामा टार्नु पर्छ।

• नयाँ व्यवसाय वा ठुलो लगानी: व्यापार-व्यवसायको नयाँ सुरुवात, नयाँ गाडी, सुनचाँदी वा बहुमूल्य सम्पत्ति खरिद गर्न यो समय उपयुक्त मानिँदैन।

• तामसिक भोजन र दुर्व्यसन: मलमासको पवित्रता कायम राख्न यो महिनाभर माछा, मासु, लसुन, प्याज, मदिरा र अन्य तामसिक भोजनबाट टाढै रहनुपर्छ।

धार्मिक मान्यता: “मलमासलाई पहिले ‘मलिन’ महिना मानेर कसैले यसको स्वामित्व लिन नचाहेको कथा पुराणमा छ। पछि भगवान विष्णुले यस महिनालाई आफ्नो नाम ‘पुरुषोत्तम’ दिएर यसको महत्त्व बढाउनुभयो। त्यसैले यो महिना संसारी तडकभडक त्यागेर भगवानको शरणमा जाने र आत्मचिन्तन गर्ने विशेष अवसर हो।”

मलमास सुरु भएसँगै नेपालका विभिन्न मठमन्दिरमा विशेष पूजा, कथा वाचन र धार्मिक कार्यक्रम सुरु भएका छन्। विशेषगरी पशुपतिनाथ मन्दिर लगायतका प्रमुख धार्मिक स्थलमा भक्तजनको चहलपहल बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।

धार्मिक गुरुहरूले यो समयलाई संयम, ध्यान र आत्मचिन्तनको अवसरका रूपमा लिन आग्रह गरेका छन्।