काठमाडौं। शहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागका उपमहानिर्देशक एकराज अधिकारीले सिंहदरबारभित्रको ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्वको मुख्य भवनको पुनःस्थापना र प्रबलीकरण (रेट्रोफिटिङ) कार्य नयाँ भवन निर्माण गर्नुभन्दा निकै जटिल र संवेदनशील रहेको बताएका छन्।

राष्ट्रिय सभा अन्तर्गतको सार्वजनिक नीति तथा प्रत्यायोजित विधायन समितिको मंगलबार बसेको बैठकमा विशेष प्रस्तुति दिँदै उनले ऐतिहासिक सम्पदाहरूको संरक्षण गर्दा प्रत्येक चरणमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने र यसका लागि विभिन्न सरोकारवाला निकायहरूबीच निरन्तर समन्वय आवश्यक पर्ने कुरामा जोड दिए।

राणाकालीन वैभवको प्रतीक मानिने सिंहदरबारको यो ऐतिहासिक भवनले विगतमा ठूला प्राकृतिक र भवितव्य व्यवधानहरू व्यहोरिसकेको छ।

वि.सं. २०३० साल असार २५ गते राति सिंहदरबारमा भएको भीषण आगलागीले यसको अग्रभाग बाहेकका महत्त्वपूर्ण भित्री संरचनाहरू पूर्ण रूपमा नष्ट गरेको थियो। तत्कालीन समयमा सिंहदरबारभित्र रहेका सरकारी मन्त्रालय र ऐतिहासिक कागजातहरू सो आगलागीबाट सखाप भएका थिए, जसलाई नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आगलागीको घटना मानिन्छ।

आगलागीपछि बचेको सोही अग्रभागलाई पछि फेरि वि.सं. २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले नराम्ररी क्षति पुर्‍याएपछि हाल यसको प्रबलीकरण (रेट्रोफिटिङ) कार्य जारी राखिएको हो।

उपमहानिर्देशक अधिकारीले भूकम्पपछि पुरातात्विक महत्वका यस्ता विशाल संरचनाहरूको प्रबलीकरण गर्ने काम नेपालका प्राविधिक र इन्जिनियरहरूका लागि एउटा नयाँ सिकाइ र अनुभवको विषय बनेको उल्लेख गरे।

सिंहदरबारकै कतिपय खण्ड र बबरमहलका केही ऐतिहासिक संरचनाहरूमा प्रबलीकरणको काम सफलतापूर्वक सम्पन्न भइसके पनि हाल चलिरहेको यो सिंहदरबारको मुख्य खण्डको परियोजना भने तीभन्दा झनै जटिल प्रकृतिको रहेको उनले प्रस्ट पारे।

समितिको बैठकमा उनले परियोजनाको हालसम्मको प्रगति अपेक्षाअनुसार द्रुत गतिमा हुन नसकेको इमानदार स्वीकारोक्तिसमेत गरे। निर्धारित समयभित्रै काम सम्पन्न गर्नका लागि कार्यतालिका पुनरावलोकन गरिने जानकारी दिँदै उनले हालकै कार्यगतिलाई हेर्ने हो भने आउँदो मंसिरभित्रै सम्पूर्ण काम सक्ने विषय निकै चुनौतीपूर्ण रहेको बताए।

विगतमा व्यावहारिक धरातल नहेरी ‘नसकिने कामलाई पनि समयमै सक्छौँ’ भन्ने गलत प्रवृत्ति प्राविधिक क्षेत्रमा देखिएको टिप्पणी गर्दै उनले अबका दिनमा कामदारको संख्या थप गर्ने र नियमित रूपमा कडा अनुगमन गरी कामलाई तीव्रता दिने प्रतिबद्धता जनाए।

आगामी असार १५ गतेभित्र अस्थायी छाना हाल्ने काम सकिएमा वर्षायामले बाहिरी काममा ठूलो असर नगर्ने र त्यसपछि भवनभित्रका संरचनागत र कलात्मक कामहरू निरन्तर अघि बढाउन सहज हुने उनको भनाइ थियो।

सय वर्षभन्दा पुराना इँटा, परम्परागत चुना-सुर्कीको जोडाई र मौलिक वास्तुकलाको ऐतिहासिक स्वरूपलाई अक्षुण्ण राख्दै भवनलाई भविष्यमा सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न मिल्ने बनाउनु नै विभागको मुख्य चुनौती रहेको अधिकारीले उल्लेख गरे।

संरचनाको मजबुती, यसको ऐतिहासिक सौन्दर्यता र उपयोगिताबीच उचित सन्तुलन कायम गर्दै काम अघि बढिरहेको जानकारी दिँदै उनले प्रत्येक पुरानो इँटा र काष्ठकलालाई समेत जोगाउने प्रयास भइरहेको बताए।

यो भवन भविष्यमा राज्यका उच्च ओहोदाका बैठक र सार्वजनिक प्रयोगका लागि पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुनुपर्ने भएकाले यसको संरचनागत मजबुतीमा कुनै पनि बहानामा सम्झौता गर्न नसकिने अडान उनले राखे।

नेपालमा हाल भवन तथा वास्तुकलासम्बन्धी एकीकृत र स्पष्ट नीतिको अभाव खड्किएको औंल्याउँदै उपमहानिर्देशक अधिकारीले पुराना सम्पदाको संरक्षण, नयाँ आधुनिक निर्माण र समग्र बस्ती विकासलाई व्यवस्थित गर्न छुट्टै नीतिगत व्यवस्था आवश्यक रहेको बताए।

यसका साथै खुला क्षेत्रको संरक्षण, सुरक्षित आवास र रैथाने मौलिक वास्तुकलाको जगेर्ना गर्ने विषयमा सरकार, नीति निर्माता र सरोकारवालाहरूबीच व्यापक छलफल र कानुनी परामर्श हुनुपर्ने आवश्यकता उनले औंल्याए।