विश्वका अग्रणी एआइ (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) विशेषज्ञ, क्लाउड आर्किटेक्ट, स्टार्टअप संस्थापक र प्रविधि जगतका प्रमखु नेताहरूसँग एक हप्ता बिताउँदा पनि मेरो मनमा सबैभन्दा गहिरो छाप प्रविधिले छोडेन।

बरु, त्यो संवादले छोड्यो जसमा एआईको कुनै चर्चा नै भएको थिएन। त्यो संवाद कुनै भव्य सम्मेलन हल वा अत्याधुनिक प्रविधि केन्द्रमा भएको पनि थिएन; त्यो त केवल ३५ घण्टाको एउटा लामो रेलयात्राका क्रममा जन्मिएको थियो।

अमेरिकाको सियाटलमा आयोजित ‘एडब्लुएस एम्ब्यासडर ग्लोबल समिट २०२६’ सकिएपछि म लस एन्जलसतर्फ प्रस्थान गर्दै थिएँ। मेरासामु दुईवटा विकल्प खुला थिए– तीन घण्टाको छिटो उडान वा ३५ घण्टाको धिमे रेलयात्रा। मैले रेल रोजेँ। त्यतिबेला यो निर्णय केवल यात्राको स्वाद फेर्ने एउटा माध्यम मात्र जस्तो लागेको थियो, तर पछि महसुस भयो— त्यो यात्रा वास्तवमा मानिस र मानवीय संवेदनालाई नजिकबाट बुझ्ने एउटा अभूतपूर्व अवसर रहेछ।

एल्गोरिदम बिनाको संवाद र मानवीय सम्बन्ध

रेल चढ्दा मेरो योजना निकै व्यावसायिक थियो। सम्मेलनका नोटहरू मिलाउने, बाँकी रहेका इमेलहरूको जवाफ फर्काउने र आगामी बैठकहरूको तयारी गर्ने सोचका साथ म सिटमा बसेको थिएँ। तर, यात्राको अन्त्यसम्म आइपुग्दा मैले महसुस गरेँ कि मेरो अधिकांश समय ल्यापटपको स्क्रिनमा होइन, मानिसहरूका जीवन–कथा सुन्नमा बितेछ।

रेलको अवलोकन कक्षबाट प्रशान्त महासागरको अनन्त किनार, घना जंगल, साना बस्ती र ठूला शहरहरू नियाल्नु आफैँमा एउटा सुन्दर अनुभव त थियो नै, तर यात्राको सबैभन्दा जीवन्त पक्ष बाहिरको दृश्य नभएर भित्रका मानिसहरू थिए।

दिनमा तीन पटक भोजन कक्षमा जाँदा अपरिचित यात्रुहरूलाई एउटै टेबलमा सँगै बसाइन्थ्यो। कुन यात्रुलाई कसको साथमा राख्ने भन्ने कुराको निर्णय त्यहाँ कुनै डिजिटल एल्गोरिदमले गर्दैनथ्यो। त्यहाँ न कृत्रिम बुद्धिमत्ता थियो, न डेटा विश्लेषण; त्यहाँ त केवल संवाद सुरु गर्ने एउटा सहज मानवीय अवसर थियो।

यस यात्राका क्रममा मेरो भेट अनेकौँ पृष्ठभूमि भएका मानिसहरूसँग भयो। अमेरिकी कोस्टगार्डका एक अधिकारी, एक दोभाषे, एक भायोलिनवादक, जीवनको उत्तरार्धमा नयाँ जोसका साथ व्यवसाय सुरु गरेका उद्यमी, नाभाजो समुदायकी एक महिला र आफ्ना सांस्कृतिक जडहरूप्रति गहिरो जिज्ञासा राख्ने दोस्रो पुस्ताका चिनियाँ-अमेरिकी यात्रुहरूसँग एउटै टेबलमा बसेर गफिने मौका मिल्यो।

यात्राको सुरुवातमा पूर्ण रूपमा अपरिचित र नौला लागेका ती अनुहारहरू क्यालिफोर्निया पुग्दासम्म वर्षौँ पुराना साथीजस्ता भइसकेका थिए। यसले मलाई एउटा सरल सत्य पुनः सम्झायो- मानिसहरूबीचको सम्बन्ध प्रायः कुनै पूर्व-योजनाबाट होइन, बरु खुला संवादबाट मात्र निर्माण हुन्छ।

नाभाजो महिलाको त्यो एउटा वाक्य र नेपालको चिन्ता

यस सिङ्गो यात्रामा मलाई सबैभन्दा धेरै सम्झना रहिरहने संवाद नाभाजो समुदायकी एक महिलासँगको नै थियो। प्रशान्त महासागरको किनारैकिनार रेल अगाडि गुडिरहँदा हाम्रो कुराकानी संस्कृति, पहिचान, इतिहास र पुस्तान्तरणको गम्भीर मोडतर्फ सोझियो।

त्यस क्रममा उनले भनेको एउटा वाक्य आज पनि मेरो मानसपटलमा उत्तिकै ताजा छ। उनले भनेकी थिइन्, “प्रविधि धेरै छिटो परिवर्तन हुन्छ, तर मानिसले आफू कहाँबाट आएको हो भन्ने आफ्नो मूल जड कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन।”

त्यो वाक्य सुन्दै गर्दा मलाई तुरुन्तै नेपालका गाउँदेखि काठमाडौँसम्म भेटिने उस्तै चिन्ता र बहसहरूको सम्झना आयो। हामी आफ्ना छोराछोरीका लागि कस्तो भविष्य छाड्दैछौँ? तीव्र गतिमा बदलिँदो यो संसारमा ‘परिवर्तनको आँधीबीच आफ्नो रैथाने पहिचान कसरी जोगाउने’ र हामी वास्तवमा कहाँ सम्बन्धित छौँ? सायद यही साझा मानवीय चिन्ताका कारण त्यो संवाद मेरो मनमा गहिरो गरी बसिरह्यो।

सियाटलमा भएका अधिकांश संवादहरू प्रविधिको अभूतपूर्व क्षमताबारे केन्द्रित थिए। एआइले के-के गर्न सक्छ? क्लाउड प्रविधिले संसारमा कस्तो क्रान्ति ल्याउन सक्छ? नयाँ प्रविधिले कस्ता नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्छ? तर, रेलमा भएका संवादहरू विल्कुल फरक थिए। त्यहाँ मानिसहरू प्रविधिले के गर्न सक्छ भन्ने भन्दा पनि प्रविधिबाट मानिसले के अपेक्षा गर्छन् भन्ने विषयमा कुरा गरिरहेका थिए। दुवै संवाद भविष्यकै बारेमा थिए, तर दृष्टिकोणमा आकाश-जमिनको फरक थियो।

डिजिटल रूपान्तरणको नयाँ चरण र मानवीय चुनौती

आज हाम्रो देश नेपाल पनि डिजिटल रूपान्तरण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र प्राविधिक नवप्रवर्तनको नयाँ चरणमा तीव्र गतिमा प्रवेश गरिरहेको छ। हामी प्रविधिका नयाँ सम्भावना र अवसरहरूलाई लिएर निकै उत्साहित छौँ र यो स्वाभाविक एवं आवश्यक पनि हो।

तर, प्रविधिबारे हुने प्रत्येक नीतिगत वा प्राविधिक छलफलसँगै हामीले एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि निरन्तर सोधिरहनुपर्छ- यसले अन्ततः मानिसको जीवनलाई कसरी अझ बढी सहज र राम्रो बनाउँछ?

किनभने प्रविधिको अन्तिम उद्देश्य केवल नयाँ र जटिल डिजिटल प्रणालीहरू निर्माण गर्नु मात्र होइन, बरु मानवीय सम्भावनाहरूको क्षितिजलाई अझ फराकिलो बनाउनु हो। नेपाल होस् वा अमेरिका, बेलायत होस् वा बंगलादेश र नाइजेरिया— संसारको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि मानिसका आधारभूत र अस्तित्ववादी प्रश्नहरू धेरै फरक देखिँदैनन्।

• हामी वास्तवमा को हौँ?

• हामी कहाँ सम्बन्धित छौँ?

• हामीले आफ्नो अर्को पुस्तालाई कस्तो भविष्य हस्तान्तरण गर्दैछौँ?

समय र परिस्थिति बदलिन्छ, संस्कृति परिमार्जित हुन्छ, प्रविधि अचम्मको गतिमा रूपान्तरित हुन्छ; तर मानिसका यी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र शाश्वत प्रश्नहरू भने युगौँदेखि उस्तै रहँदै आएका छन्।

सियाटलको त्यो प्रविधि शिखर सम्मेलनले मलाई प्रविधिको भविष्यबारे धेरै प्राविधिक ज्ञान सिकायो। तर, लस एन्जलससम्मको त्यो ३५ घण्टाको रेलयात्राले मलाई मानिसहरूको वास्तविक भविष्य र अस्तित्वबारे गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनायो।

भविष्य केवल प्रविधिको चुनौती मात्र होइन, त्यो त्यत्तिकै गम्भीर मानवीय चुनौती पनि हो। आगामी दिनमा प्रविधि परिवर्तनको गति अझ तीव्र भएर जाला, तर मानिसले जीवनमा खोज्ने अर्थ, अपनत्वको सम्बन्ध र आफ्नो मौलिक पहिचान भने हिजो जस्तै भोलि पनि उस्तै रहिरहनेछ।