काठमाडौं। वि.सं. २०६८ साल साउन २६ गते चितवनको बिपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पतालमा एउटा यस्तो घटना भयो, जसले देशको समग्र चिकित्सा जगत्‌लाई नै लामो समयसम्म स्तब्ध बनायो।

रूपन्देहीकी ३२ वर्षीया छमकुमारी बोहरा घाँटीको ‘थाइराइड’ क्यान्सरको उपचारका लागि अस्पताल भर्ना भएकी थिइन्। तर, चिकित्सकहरूको चरम लापरवाही र अर्कै बिरामीसँग नाम झुक्किँदा उनको पाठेघर नै शल्यक्रिया गरेर फालियो।

उक्त घटनामा संलग्न वरिष्ठ स्त्री तथा क्यान्सर रोग विशेषज्ञ डा. जितेन्द्र परियारलाई अस्पताल र नेपाल मेडिकल काउन्सिलले निलम्बन त गर्‍यो, तर त्यसले बिरामी र चिकित्सकबीचको विश्वासमा जुन गहिरो खाडल खनेको थियो, त्यो डेढ दशक बितिसक्दा पनि पुरिन सकेको छैन। डा. परियार यतिबेला निजामती कर्मचारी अस्पतालमा कार्यरत छन्।

बरु पछिल्ला वर्षहरूमा देशभरका विभिन्न अस्पतालहरूमा चिकित्सकको लापरवाहीका घटनाहरू, बिरामीका आफन्तको आक्रोश र डाक्टरमाथिको अविश्वास झन् झाँगिँदै गएको देखिन्छ।

छमकुमारीको घटना त एउटा प्रतिनिधि उदाहरण मात्र थियो, त्यसयता पनि नेपाली चिकित्सा क्षेत्रमा गम्भीर मानवीय र प्राविधिक त्रुटिहरू निरन्तर सार्वजनिक भइरहेका छन्।

केही वर्षअघि राजधानीकै एक प्रतिष्ठित अस्पतालमा बिरामीको दायाँ खुट्टाको शल्यक्रिया गर्नुपर्नेमा चिकित्सकको टोलीले बायाँ खुट्टाको शल्यक्रिया गरिदियो, जसले अस्पतालको शल्यक्रिया अघिको तयारीमा हुने लापरवाहीलाई उजागर गरेको थियो।

त्यस्तै देशका विभिन्न सरकारी तथा निजी अस्पतालहरूमा शल्यक्रिया गर्दा बिरामीको पेटभित्रै कपास, ब्यान्डेज वा चिकित्सा औजार नै छोडिएका घटनाहरू पनि पटक-पटक बाहिर आउने गरेका छन्। आकस्मिक कक्ष वा सघन उपचार कक्षमा बिरामीलाई एउटा औषधिको ठाउँमा अर्कै औषधि चलाइँदा वा रक्तसञ्चार गर्दा ब्लड ग्रुप क्रस-मैच नगरी रगत दिँदा बिरामीको ज्यान गएका घटनाहरूले पनि जनआक्रोश बढाउन इन्धनको काम गरिरहेका छन्।

स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञ, समाजशास्त्री र स्वयं चिकित्सकहरूका अनुसार यो अविश्वास बढ्नुका पछाडि केवल डाक्टरको व्यक्तिगत गल्ती मात्र नभई समग्र प्रणालीगत कमजोरीहरू जिम्मेवार छन्।

पहिलो मुख्य कारण बिरामी र उनका आफन्तसँगको सञ्चारमा देखिने ठूलो खाडल हो। चिकित्सकहरूले रोगको गम्भीरता, उपचारको प्रक्रिया र हुन सक्ने जोखिमबारे बिरामीका आफन्तलाई पर्याप्त समय दिएर बुझाउने परिपाटी निकै कमजोर छ।

अर्कातर्फ, नेपालका सरकारी र ठुला अस्पतालहरूमा बिरामीको चापको तुलनामा चिकित्सक र नर्सहरूको दरबन्दी निकै कम हुँदा उनीहरूले लगातार २४ देखि ३६ घण्टासम्म ड्युटी गर्नुपर्ने हुन्छ। यस्तो अत्यधिक शारीरिक र मानसिक थकानका कारण बिरामीको फाइल हेर्दा नाम झुक्किने वा औषधि लेख्दा त्रुटि हुने जस्ता मानवीय गल्तीको जोखिम उच्च हुन पुग्छ।

यसका साथै नियमनकारी निकायको फितलो भूमिकाले पनि अविश्वास बढाउन मद्दत गरेको छ। नेपाल मेडिकल काउन्सिल वा स्वास्थ्य मन्त्रालयले लापरवाही गर्ने चिकित्सक वा अस्पतालमाथि कडा र उदाहरणीय कारबाही गर्न नसक्दा सर्वसाधारणमा डाक्टरले डाक्टरलाई नै जोगाउँछन् भन्ने नकारात्मक भाष्य निर्माण भएको छ।

न्याय पाउने कानुनी प्रक्रिया झन्झटिलो र लामो हुँदा पीडितहरू सडकमै उत्रिन बाध्य हुन्छन्। कुनै गल्ती भइहालेमा अस्पताल प्रशासन र चिकित्सकले पारदर्शी रूपमा गल्ती स्वीकार गरी आन्तरिक छानबिन गर्नुको साटो घटना लुकाउन खोज्ने, वा राजनीतिक र प्रशासनिक पहुँच प्रयोग गरेर उन्मुक्ति खोज्ने प्रवृत्तिका कारण बिरामी पक्षको आक्रोश झन् उग्र बन्ने गरेको छ।

यही अविश्वासकै परिणामस्वरुप अचेल बिरामीको मृत्यु हुनासाथ वा स्वास्थ्य बिग्रिनासाथ लापरवाहीको आरोप लगाउँदै अस्पताल तोडफोड गर्ने र मोटो रकम क्षतिपूर्ति माग्ने प्रवृत्ति अहिले एउटा विकृतिका रूपमा बढ्दै गएको छ।

कतिपय अवस्थामा वास्तविक लापरवाहीका कारण क्षतिपूर्ति माग्नु न्यायोचित भए पनि, कतिपय अवस्थामा भने बिचौलियाहरू सक्रिय भएर अस्पताललाई बार्गेनिङको थलो बनाउने गरेका छन्। यसको सिधा नकारात्मक असर चिकित्सा सेवामा परेको छ।

अचेल डाक्टरहरू रक्षात्मक उपचारतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्, जसका कारण सामान्य अवस्थामा पनि भोलि आफ्नो टाउकोमा दोष नआओस् भन्नका लागि बिरामीलाई महँगा र अनावश्यक परीक्षणहरू गराउन लगाउने वा अलिकति जटिल केस देखिनासाथ अर्को अस्पतालमा रिफर गरिदिने प्रवृत्ति बढेको छ, जसले अन्ततः बिरामीकै आर्थिक भार र सास्ती बढाएको छ।

चिकित्सक भगवान् होइनन् र उनीहरूबाट पनि प्राविधिक गल्ती हुन सक्छन् भन्ने कुरा साँचो हो, तर छमकुमारी बोहराको जस्तो नामै झुक्काएर अर्कै अंग फालिदिने तहको लापरवाहीलाई मानवीय त्रुटि भनेर उम्किन मिल्दैन।

डाक्टर र बिरामीबीचको गुम्दै गएको विश्वास ब्युँताउनका लागि अस्पतालहरूमा बिरामी सुरक्षाका अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डहरू कडाइका साथ लागू गरिनुपर्छ। कुनै पनि शल्यक्रिया गर्नुअघि बिरामीको नाम, दर्ता नम्बर र रोगको पुनः प्रमाणीकरण गर्ने दोहोरो जाँच प्रणाली अनिवार्य बनाइनुपर्छ।

साथै लापरवाही प्रमाणित भएमा दोषीमाथि कडा कानुनी कारबाही र पीडितलाई उचित क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गर्ने पारदर्शी संयन्त्र नबनेसम्म अस्पतालहरू रणमैदान बनिरहने र चिकित्सा क्षेत्रमाथिको अविश्वास कायमै रहने देखिन्छ।