काठमाडौं। इरान र ओमानबिच होर्मुज जलडमरूमध्यबाट व्यापारिक जहाजको सुरक्षित आवतजावत पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा भइरहेको कूटनीतिक वार्ता सकारात्मक दिशामा अघि बढेको संकेत मिलेको छ।

दुवै पक्षका प्रतिनिधिहरूले सहमतिको सम्भावना देखाएपछि मध्यपूर्वमा जारी तनावको असर विश्व अर्थतन्त्रमा कम हुने आशा जागेको छ। तर, यही समयमा यमननजिकै रेड सीमा भारतीय व्यापारिक जहाजमाथि भएको आक्रमण र त्यसपछि जहाज डुबेको घटनाले क्षेत्रीय समुद्री सुरक्षाको जोखिम भने अझै गम्भीर रहेको पुष्टि गरेको छ।

इरानले ओमानसँगको वार्ता ‘सकारात्मक’ रूपमा अघि बढिरहेको जनाएको छ। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले पनि होर्मुज जलडमरू पुनः खोल्ने विषयमा वार्तामा महत्त्वपूर्ण प्रगति भएको बताएका छन्। अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले समेत सम्झौता छिट्टै हुन सक्ने सम्भावना औँल्याएका छन्।

होर्मुज खोल्ने प्रयासमा कूटनीतिक सक्रियता

पछिल्ला दिनमा होर्मुज संकट समाधानका लागि अमेरिका, इरान, ओमान र कतारबिच कूटनीतिक सम्पर्क तीव्र भएको छ। कतारका अमिर शेख तमिम बिन हमाद अल थानीले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग वार्ता गरेका छन्। कतारले सबै पक्षसँग निरन्तर सम्पर्क गरी युद्धको कूटनीतिक समाधान खोज्न मध्यस्थता गरिरहेको जनाएको छ।

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार मुख्य उद्देश्य होर्मुज हुँदै व्यापारिक तथा ऊर्जा ढुवानीका लागि सुरक्षित मार्ग सुनिश्चित गर्नु हो। तर, वार्ताका सबै विषयमा सहमति भइसकेको छैन। विशेष गरी जहाजको सुरक्षित प्रवेश तथा निकास, मार्ग सञ्चालनको स्वरूप र इरानले त्यसका लागि लिने शुल्क वा सर्तसम्बन्धी विषय अझै संवेदनशील मानिएका छन्।

होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वको कुल इन्धन आपूर्तिको ठूलो हिस्सा ओगट्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऊर्जा ढुवानी मार्ग हो। यहाँ लामो समयसम्म जहाज आवतजावत अवरुद्ध हुँदा तेल तथा ग्यासको आपूर्ति, विश्व बजार र ढुवानी लागतमा ठुलो असर पर्ने गर्दछ।

तेलको मूल्यमा गिरावट, बजारमा आशावादी संकेत

होर्मुज पुनः सञ्चालन हुन सक्ने सम्भावनाले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा तत्काल सकारात्मक प्रतिक्रिया देखिएको छ। ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ८० डलरभन्दा तल झरेको छ, जुन युद्धको उत्कर्षमा १०० डलरभन्दा माथि पुगेको थियो।

तेलको मूल्य घट्दा पेट्रोलियम पदार्थ, विद्युत् उत्पादन र ढुवानी लागतमा राहत पुग्ने सम्भावना हुन्छ। विश्वभर उपभोक्ताले इन्धनको मूल्यसँगै वस्तु तथा सेवाको मूल्यमा पनि यसको प्रभाव महसुस गर्न सक्छन्।

यस कूटनीतिक संकेतले अमेरिकी सेयर बजारमा पनि सकारात्मक असर पारेको छ। मंगलबार डाउ जोन्स औद्योगिक औसत ५४ हजारको विन्दु नाघेर नयाँ कीर्तिमानमा बन्द भएको छ। यद्यपि, होर्मुजसम्बन्धी सम्झौता असफल भएमा तेल तथा वित्तीय बजारमा पुनः अस्थिरता आउने जोखिम भने कायमै छ।

अमेरिकी नौसेनाको ‘ब्लकेड’ र व्यापारिक जहाज

यसैबीच अमेरिकी सेनाले जुलाईको मध्यदेखि हालसम्म ४५ वटा व्यापारिक जहाजलाई इरानविरुद्धको ‘ब्लकेड’ (नाकाबन्दी) अन्तर्गत मार्ग परिवर्तन गराएको जनाएको छ। यसले होर्मुज संकट केवल सैन्य मुठभेड मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र समुद्री यातायातको ठूलो समस्या बनेको स्पष्ट पार्छ।

कूटनीतिक प्रयास सफल भएमा व्यापारिक जहाजलाई सुरक्षित रूपमा होर्मुज पार गराउने व्यवस्था क्रमशः सामान्य बनाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ। तर, इरान र अमेरिकाबिचका व्यापक राजनीतिक तथा सुरक्षा मतभेद पूर्ण रूपमा समाधान नभएसम्म समुद्री मार्ग सधैँका लागि सुरक्षित हुनेमा अनिश्चितता कायमै छ।

रेड सीमा भारतीय व्यापारिक जहाजमाथि आक्रमण

होर्मुजमा कूटनीतिक प्रगतिको खबर आइरहेकै बेला यमननजिकै रेड सीमा भने भारतीय व्यापारिक जहाजमाथि घातक आक्रमण भएको छ।

भारतीय झण्डावाहक ‘फाइज नुरे ओलिया’ नामको जहाज यमनको अल-हुदैदाहनजिकै आक्रमणमा परेको र पछि पूर्ण रूपमा डुबेको छ। जहाजमा रहेका १४ जना चालक दलका सदस्यलाई भने सकुशल उद्धार गरिएको छ। उद्धार गरिएकाहरूमा १३ जना भारतीय र एक जना यमनी नागरिक रहेका छन्।

प्राप्त जानकारी अनुसार जहाजलाई यमनको पश्चिमी तटबाट करिब १३ समुद्री माइल दक्षिणतर्फ विस्फोटक पदार्थ बोकेको मानवरहित डुङ्गा (ड्रोन बोट) ले आक्रमण गरेको थियो। आक्रमणपछि जहाज गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भई समुद्रमा डुबेको हो।

यस घटनाले रेड सी र बाब अल-मन्देब क्षेत्रमा व्यापारिक जहाजमाथि रहेको सुरक्षा जोखिम फेरि उजागर गरेको छ। यस क्षेत्रमा यमनका हुथी विद्रोहीहरूले गर्दै आएको शृङ्खलाबद्ध आक्रमणका कारण धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजहरूले अफ्रिकी महाद्वीप घुमेर जाने वैकल्पिक र लामो समुद्री मार्ग प्रयोग गर्न बाध्य भइरहेका छन्।

मध्यपूर्वको समुद्री सुरक्षामा दुई विपरीत चित्र

होर्मुजमा कूटनीतिक समाधानको सम्भावना बढ्नु र रेड सीमा अर्को व्यापारिक जहाज डुबाउने गरी आक्रमण हुनुले मध्यपूर्वको समुद्री सुरक्षाको जटिल तस्बिर पेस गर्छ।

होर्मुज जलडमरूमध्यमा तनाव केही कम भए पनि रेड सी र बाब अल-मन्देब क्षेत्रमा जारी हिंसात्मक गतिविधिले विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा जोखिम कायमै राख्नेछ। यी दुवै समुद्री मार्ग एसिया, मध्यपूर्व, अफ्रिका र युरोपबिचको व्यापारका लागि मेरुदण्ड मानिन्छन्।

त्यसैले इरान-ओमान वार्तामा प्रगति हुनु विश्व बजारका लागि सकारात्मक सङ्केत भए पनि यसैलाई मात्र आधार मानेर सम्पूर्ण क्षेत्रीय युद्ध अन्त्यतर्फको निर्णायक मोडका रूपमा विश्लेषण गरिहाल्नु हतारो हुनेछ।

अबको मुख्य प्रश्न

अहिले सबैभन्दा ठुलो प्रश्न होर्मुज जलडमरूमध्य कहिले र कुन सर्तमा पूर्ण रूपमा खुल्छ भन्ने हो। अमेरिकी अधिकारीहरूले छिट्टै सम्झौता हुन सक्ने सङ्केत दिएका छन्, तर इरान र अमेरिकाबिचका रणनीतिक विवादहरू सुल्झिन अझै बाँकी नै छन्।

यदि सुरक्षित समुद्री मार्गसम्बन्धी सहमति पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आयो भने विश्व तेल बजारमा थप राहत मिल्नेछ, ढुवानी लागत घट्नेछ र लगानीकर्ताको मनोबल बढ्नेछ। तर, वार्ता भाँडिएर समुद्री मार्गमा पुनः ठुलो सैन्य तनाव उत्पन्न भयो भने तेलको मूल्य, समुद्री बिमा शुल्क र विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा पुनः गम्भीर चाप पर्न सक्ने देखिन्छ।