सीएनएन।  अमेरिका र इरानबीच युद्ध सुरु भएको करिब आधा वर्ष भइसक्दा विश्वव्यापी रूपमा कच्चा तेलको भण्डार तीव्र गतिमा घट्दै गइरहेको छ। स्ट्रेट अफ होर्मुज भएर हुने समुद्री यातायात पूर्ण रूपमा ठप्प प्रायः बनेको छ भने यो अति नै महत्त्वपूर्ण जलमार्गमा कसको नियन्त्रण छ भन्ने विषयमा युद्धका दुई मुख्य शक्तिहरूबीच विवाद चुलिएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले साउदी अरेबिया र इराक जस्ता देशहरूबाट विश्वका अन्य भागमा तेल आपूर्ति हुने यो जलमार्ग अमेरिकी नियन्त्रणमा रहेको दाबी पटक-पटक दोहोर्‍याएका छन्।

“उनीहरूसँग (इरानसँग) कुनै नियन्त्रण छैन। हामीसँग पूर्ण नियन्त्रण छ। यो हाम्रै स्वामित्वमा छ, र कुनै मोडमा सायद उनीहरूले केही गर्ने प्रयास गर्छन् भने, उनीहरू ध्वस्त हुनेछन्,” ट्रम्पले बुधबार पत्रकारहरूसँग भने। “अहिले हामी धेरै राम्रो स्थितिमा छौँ।” त्यसैगरी बुधबार अघि उनले अमेरिकी नौसेनाले जलमार्गबाट समुद्री माइनहरू (सुरङ्ग) हटाइसकेको दाबी समेत गरेका थिए।

तर, इरानले भने अमेरिकाले आफ्ना सर्तहरू पूरा नगरेसम्म यो जलमार्ग पूर्ण रूपमा नखोलिने बताएको छ।

सीएनएनका अनुसार ट्रम्पले नियन्त्रणको घोषणा गरे पनि वास्तविक अवस्था भने निकै जटिल छ। जलमार्गमा पानीजहाजहरूमाथि भइरहेका आक्रमणहरूका कारण व्यापारिक जहाजहरू आफ्नो सुरक्षालाई लिएर चिन्तित छन् भने अमेरिका र इरानबीच पुनः हवाई तथा क्षेप्यास्त्र प्रहार सुरु हुने खतरा कायमै छ।

यो जलमार्ग खुला छ कि बन्द?

इरानमाथि अमेरिकी नौसेनाको नाकाबन्दी अझै जारी छ, जसले इरानी बन्दरगाहहरूबाट भित्रिने वा बाहिरिने जुनसुकै जहाजलाई स्ट्रेट अफ होर्मुज भित्र वा बाहिर जानबाट रोकेको छ। यसले इरानको नगद प्रवाह (आम्दानी) ठप्प पारेको छ भने इरानी समुद्री व्यापारका लागि यो जलमार्ग बन्द गरिदिएको छ।

पर्सियन खाडी भई गैर-इरानी गन्तव्यतर्फ जाने केही समुद्री यातायात भने अझै चालु छ। तर, त्यो यातायात युद्धपूर्वको अवस्थाको तुलनामा निकै सानो अंश मात्र हो। उदाहरणका लागि, मङ्गलबार केवल १४ वटा जहाजहरूले मात्र यो जलमार्ग पार गरेका थिए—जबकी युद्ध सुरु हुनुअघि दैनिक करिब १२० वटा जहाजहरू यहाँबाट आउजाउ गर्ने गर्दथे।

यसको मुख्य कारण “अमेरिकी नौसेनाले जलमार्गमा सुरक्षित आवतजावतको ग्यारेन्टी गर्न सक्छ भन्ने कुरामा सीमित व्यापारिक शिपिङ कम्पनीहरू र तिनका जहाजहरू मात्र विश्वस्त हुनु हो,” अमेरिकी प्यासिफिक कमाण्डको संयुक्त गुप्तचर केन्द्रका पूर्व निर्देशक कार्ल शुस्टरले भने।

ती कम्पनीहरूको यो डर आधारहीन भने छैन। अबु धाबी नेशनल आयल कम्पनीका अनुसार गत हप्ता मात्रै सो जलमार्गमा उसका कम्तीमा चार वटा जहाजहरूमाथि ड्रोन र क्षेप्यास्त्रद्वारा आक्रमण गरिएको थियो। युद्ध जारी रहँदा यस्ता आक्रमणहरूले बीमा शुल्क (इन्सुरेन्स कष्ट) अत्याधिक बढाएको छ, जसले गर्दा शिपिङ कम्पनीहरू अझ बढी हतोत्साहित बनेका छन्।

सोझै हुने आक्रमणका अलावा, इरानले माथिबाट ड्रोन उडाएर र “व्यापारिक जहाजहरूको लक्षित निगरानी” गरेर पनि जहाजहरूलाई सास्ती दिन सक्ने बेलायतको ‘युनाइटेड किंगडम म्यारिटाइम ट्रेड अपरेसन’ ले हालै जारी गरेको सल्लाहमा उल्लेख गरेको छ।

क्षेत्रीय समुद्री सुरक्षा र शिपिङको निगरानी गर्ने रोयल नेभीसँग सम्बद्ध निकायका अनुसार, युद्ध सुरु भएयता स्ट्रेट अफ होर्मुज, पर्सियन खाडी र ओमानको खाडीमा गरी ५४ वटा जहाजहरूमा क्षति पुगेको रिपोर्ट दर्ता भएको छ।

यस्तै, तीन वटा जहाजहरू पूर्ण रूपमा नष्ट भएको पुष्टि भएको छ भने १३ वटा जहाजहरू आक्रमणबाट मुस्किलले बचेका (नियर मिस) छन्।

“जबसम्म तपाईं जलमार्गको सुरक्षित प्रयोगको सुनिश्चितता गर्न सक्नुहुन्न, तबसम्म तपाईंसँग पूर्ण नियन्त्रण छ भन्न मिल्दैन,” शुस्टरले भने।

सीएनएनका सैन्य विश्लेषक तथा अवकाशप्राप्त एयर फोर्स कर्णेल सेड्रिक लेइटन पनि अहिले कुनै पनि पक्षको पूर्ण नियन्त्रण नरहेको कुरामा सहमत छन्। “तपाईंले वास्तवमा यहाँ एउटा गतिरोध (स्ट्यान्डअफ) को सामना गरिरहनुभएको छ,” उनले भने।

“अमेरिकी सेनाको निकटता, नाकाबन्दी, र इरानको माइन प्रयोग गर्ने धम्की तथा साना नौकाहरूमार्फत जहाजहरूलाई सास्ती दिने क्षमता र तत्परताका कारण… कुनै पनि पक्षले जलमार्गमा पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्न सकेका छैनन्।”

कसको पल्ला भारी छ?

विश्वको २० प्रतिशत तेल र विभिन्न राष्ट्रहरू अत्याधिक निर्भर रहने प्राकृतिक ग्यासको अझ ठूलो हिस्सा ओसारपसार हुने यो रणनीतिक जलमार्गमा अमेरिका र इरान दुवैसँग एक-अर्कामाथि दबाब सिर्जना गर्ने र नियन्त्रण जमाउने आफ्नै हतियार र उपायहरू छन्।

जलमार्गको बिल्कुलै नजिकै अवस्थित भएकाले इरानलाई भौगोलिक निकटताको फाइदा छ। साथै, यसरी समुद्री यातायात अवरुद्ध हुँदा इरानलाई राजनीतिक र रणनीतिक लाभ पुग्ने भएकाले उनीहरूसँग “मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक रूपमा माथिल्लो हात” रहेको शुस्टर बताउँछन्।

जलमार्ग बन्द हुँदा विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र ऊर्जा क्षेत्रमा ठूलो हलचल पैदा भएको छ, जसले अमेरिकामाथि समाधान खोज्न वा जलमार्गबाट सुरक्षित आवतजावतको ग्यारेन्टी गर्न ठूलो दबाब सिर्जना गरेको छ। यो दबाबले आगामी नोभेम्बरमा हुने अमेरिकी मध्यवधि चुनावलाई समेत प्रभाव पार्न सक्छ—जसले गर्दा नयाँ कंग्रेसले ट्रम्पलाई तेहरानको अनुकूल हुने सर्तहरूमा युद्ध अन्त्य गर्न बाध्य पार्यो भने त्यसको फाइदा इरानलाई पुग्न सक्छ, शुस्टरले भने।

इरान समय बिताउन तयार देखिन्छ। इरानी रिभोलुसनरी गार्ड्सका एक शीर्ष सल्लाहकारले मङ्गलबार ट्रम्प पदबाट हटेसम्म इरानले यो युद्धलाई “लम्ब्याउन” सक्ने बताएका छन्।

“शत्रुले हामीमाथि आक्रमण गर्ने दुस्साहस कहिल्यै नगरोस् र हामी सुरक्षाका साथ बाँच्न सकौँ भन्नका लागि हामीले प्रतिरोध क्षमता हासिल गर्नुपर्छ,” मोहम्मद रेशा नक्दीले पीबीएससँग भने।

विज्ञहरूका अनुसार इरानी तेलमाथिको कडा प्रतिबन्धका साथै विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्तिका कारण अमेरिकाको सैन्य र आर्थिक पल्ला अझै पनि भारी छ।

तर यस क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य बलहरू “सामान्यतया निकै पातलिएका छन् र उनीहरू लामो समयदेखि त्यहाँ तैनाथ छन्,” लेइटनले भने। यसको अर्थ इरानसँग जलमार्गका विषयमा हुने कुनै पनि वार्तामा आफ्नो पकड बलियो बनाउन अमेरिकाले नयाँ क्यारियर ब्याटल ग्रुपलाई यस क्षेत्रमा पठाएर आफ्ना बलहरूलाई पुनर्स्थापित (रिप्लेनिस) गर्न आवश्यक छ।

साथै उनले थपे, “अमेरिकी प्रभाव उसको टिकाउ क्षमता (स्टेइङ पावर) मा सीमित छ।” यदि अमेरिका कुनै कारणले पछि हट्छ वा नाकाबन्दीमा खुकुलोपन ल्याउँछ भने, उसले आफ्नो वार्ताको शक्ति गुमाउनेछ। त्यसपछि जलमार्गको भविष्य, यसलाई कसले सञ्चालन गर्ने र शिपिङका लागि नयाँ नियमहरू के हुनेछन् भन्ने कुरामा अमेरिकाको भूमिका कम हुन सक्छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यसले ट्रम्पलाई कठिन मोडमा उभ्याएको छ—युद्धबाट पछि हट्दा प्रभाव (लेभरेज) गुम्ने र सम्झौताहरू गर्नुपर्ने जोखिम छ भने, अर्कोतर्फ महत्त्वपूर्ण विधायिकी मतदान (चुनाव) अघि आफ्ना मतदाताहरूलाई महँगीबाट राहत दिन र युद्ध अन्त्य गर्न उनीमाथि तीव्र दबाब छ।