मानव जीवनको मूल आधार चेतना हो। चेतनाको स्वरूप चिन्तनबाट निर्धारण हुन्छ। मानिसले संसारलाई जसरी हेर्छ, त्यसैअनुसार उसले आफ्नो व्यवहार, निर्णय र जीवनको दिशा निर्माण गर्छ। यही कारणले विचार व्यक्तित्व निर्माणको आधार हो।

श्रीमद्भगवद्गीताको दर्शनमा मन, बुद्धि, कर्म र चेतनाबीच गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ। मन अस्थिर हुँदा निर्णय कमजोर हुन्छ। बुद्धि विवेकहीन हुँदा कर्म स्वार्थबाट निर्देशित हुन्छ।

कर्म स्वार्थबाट निर्देशित हुँदा जीवनमा द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ। यसको विपरीत, शुद्ध चिन्तन, संयमित मन र कर्तव्यप्रतिको निष्ठाले व्यक्तिलाई स्थिर बनाउँछ। यस अर्थमा गीताको दर्शन मानव चेतना र आचरणको अध्ययन पनि हो।

गीताले मनलाई मित्र र शत्रु दुवै बन्न सक्ने शक्ति मानेको छ। अनुशासित मनले व्यक्तिलाई आत्मोन्नतिको बाटोमा लैजान्छ। अनियन्त्रित मनले मोह, भय, लोभ, क्रोध र अहंकारको अधीनमा पुर्‍याउँछ।

यस दृष्टिले मानिसको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष बाह्य संसारसँग होइन, आफ्नै अन्तर्मनसँग हुन्छ। बाह्य परिस्थितिलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न नसकिए पनि आफ्नो प्रतिक्रिया, दृष्टिकोण र कर्मलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। यही आत्मनियन्त्रण नै चेतनात्मक परिपक्वताको आधार हो।

एउटै परिस्थिति एक व्यक्तिका लागि संकट हुन सक्छ भने अर्को व्यक्तिका लागि अवसर हुन सक्छ। यो भिन्नता केवल परिस्थितिमा मात्र हुँदैन, मानिसको दृष्टिकोणमा हुन्छ। गीताको समत्वको शिक्षा पनि यही चेतनात्मक क्षमतासँग सम्बन्धित छ। सुख र दुःख, लाभ र हानि तथा जय र पराजयमा मानसिक सन्तुलन कायम गर्नु उच्च चेतनाको परिचायक हो।

मानिसको चिन्तन उसको व्यवहारमा रूपान्तरण हुन्छ। बारम्बार दोहोरिएका विचार बानी बन्छन्। बानीले चरित्र निर्माण गर्छ। चरित्रले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। त्यसैले सकारात्मक चिन्तनलाई केवल प्रेरणात्मक नाराका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन, यो चरित्र निर्माणको दीर्घकालीन प्रक्रिया हो। सत्य, अनुशासन, करुणा, कर्तव्य र आत्मसंयमजस्ता मूल्यहरू निरन्तर अभ्यासबाट व्यवहारमा स्थापित हुन्छन्।

अङ्ग्रेजी साहित्यका महान् कवि विलियम वर्ड्सवर्थले मानिसको चेतना र व्यक्तित्वबारे लेख्दै ‘बालक नै मानिसको बाबु हो’ (The Child is the Father of the Man) भन्ने विचार प्रस्तुत गरेका छन्।

बाल्यकालका अनुभव, संस्कार र प्रवृत्तिले नै भविष्यको व्यक्तित्व निर्माण गर्छन्। यस भनाइले व्यक्तिको प्रारम्भिक चेतना र जीवनको भावी व्यक्तित्वबीचको सम्बन्धलाई संकेत गर्छ।

प्रारम्भिक संस्कार, अनुभव र विचारले व्यक्तिको चरित्र निर्माणमा गहिरो प्रभाव पार्छन्। गीताको शिक्षाले पनि मन र संस्कारको शुद्धतालाई महत्त्व दिन्छ। त्यसैले आत्मविकास जीवनको अन्तिम चरणमा सुरु हुने अभ्यास होइन, यो निरन्तर चल्ने चेतनात्मक प्रक्रिया हो।

गीताको मूल सन्देशमध्ये कर्मयोग अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” भन्ने शिक्षाले मानिसलाई कर्मप्रतिको निष्ठामा केन्द्रित गर्छ। यसको अर्थ कर्मको परिणामप्रति पूर्ण उदासीन हुनु मात्र होइन; यसको गहिरो आशय कर्मलाई स्वार्थ, लोभ र अनावश्यक आसक्तिबाट मुक्त गर्नु हो। परिणामको चिन्ताले कर्मको गुणस्तर कमजोर पार्न सक्छ। कर्तव्यप्रतिको निष्ठाले कर्मलाई नैतिक आधार दिन्छ।

यो विचार सार्वजनिक प्रशासनमा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सार्वजनिक पद सार्वजनिक विश्वासको जिम्मेवारी हो। प्रशासकको निर्णयले नागरिकको जीवन, अधिकार र अवसरमा प्रभाव पार्छ। त्यसैले सार्वजनिक प्रशासनमा कर्मयोगको अर्थ निष्पक्षता, निष्ठा, उत्तरदायित्व र सेवाभाव हो।

पद, शक्ति र अधिकारलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको माध्यम बनाउनु कर्मयोगको भावनाविपरीत हुन्छ। सार्वजनिक पदाधिकारीले आफ्नो कार्यलाई नागरिकप्रतिको कर्तव्यका रूपमा ग्रहण गर्न सक्नुपर्छ।

आधुनिक समाजमा भौतिक उपलब्धि बढिरहेको छ, तर मानसिक शान्ति, नैतिकता र आत्मसन्तुष्टि त्यही अनुपातमा बढेका छैनन्। यस विरोधाभासले गीताको सान्दर्भिकता अझ बढाउँछ। गीता भौतिक उपलब्धिको विरोधी होइन, तर उसले उपलब्धिको केन्द्रमा आत्मबोध र नैतिक चेतनालाई राख्छ।

मानिसको दुःखको एउटा प्रमुख कारण आसक्ति हो। धन, पद, प्रतिष्ठा, सम्बन्ध र उपलब्धिलाई स्थायी ठान्दा असुरक्षा उत्पन्न हुन्छ। परिवर्तन जीवनको अपरिहार्य नियम हो। आजको उपलब्धि भोलि परिवर्तन हुन सक्छ।

आजको शक्ति भोलि कमजोर हुन सक्छ। आजको शरीर पनि निरन्तर परिवर्तनशील छ। गीताको आत्मदर्शनले यही अनित्यता बुझ्न प्रेरित गर्छ। यसको उद्देश्य जीवनबाट पलायन हुनु होइन, बरु जीवनप्रतिको परिपक्व दृष्टिकोण निर्माण गर्नु हो।

स्थितप्रज्ञ व्यक्ति बाह्य उतारचढावबाट अत्यधिक प्रभावित हुँदैन। उसको निर्णय विवेकबाट निर्देशित हुन्छ। उसमा इच्छा हुन्छ, तर इच्छाको दासत्व हुँदैन। उसले कर्म गर्छ, तर अहंकारले कर्मको स्वामित्व दाबी गर्दैन। ऊ सफलतामा उन्मत्त हुँदैन र असफलतामा पूर्णतः विचलित पनि हुँदैन। यस्तो अवस्था भावनाशून्यता होइन, यो भावनात्मक परिपक्वता हो।

गीताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ज्ञानयोग हो। ज्ञान भनेको केवल सूचना मात्र होइन। सूचनाले बाह्य वस्तुबारे जानकारी दिन्छ, तर ज्ञानले जीवनको अर्थबारे प्रश्न उठाउँछ। आत्मज्ञानले ‘म को हुँ?’ भन्ने आधारभूत प्रश्नसँग साक्षात्कार गराउँछ। आधुनिक शिक्षाले मानिसलाई दक्ष बनाउन सक्छ, तर नैतिक र आत्मिक चेतना विकसित गर्न शिक्षा मात्र पर्याप्त हुँदैन; आत्मचिन्तन पनि आवश्यक हुन्छ।

भक्तियोगले यस चेतनालाई समर्पणसँग जोड्छ। यहाँ भक्ति अन्धविश्वासको पर्याय होइन। यसको गहिरो अर्थ अहंकारको सीमालाई स्वीकार गर्नु हो। मानिसले सबै कुरा आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सक्दैन।

प्रकृति, समय, मृत्यु र परिवर्तनमाथि उसको पूर्ण अधिकार हुँदैन। यो सत्य स्वीकार गर्दा अहंकार कमजोर हुन्छ र विनम्रता विकसित हुन्छ। विनम्रताले ज्ञानका लागि मन खुला बनाउँछ।

गीताको दर्शनलाई आधुनिक सार्वजनिक जीवनसँग जोड्दा यसको नैतिक पक्ष अझ स्पष्ट हुन्छ। केवल शासन संरचना परिवर्तन हुँदैमा सुशासन स्थापित हुँदैन, कानुन निर्माण हुँदैमा नैतिकता स्थापित हुँदैन।

संस्थागत सुधारसँगै आचरणगत सुधार आवश्यक हुन्छ। भ्रष्टाचार, पक्षपात, स्वार्थ, शक्ति-दुरुपयोग र उत्तरदायित्वहीनता केवल कानुनी समस्या होइनन्; यी चेतनाका समस्या पनि हुन्। त्यसैले सुशासनको दीर्घकालीन आधार नैतिक चेतना हो।

सार्वजनिक प्रशासकका लागि गीताको कर्मयोग विशेष रूपमा उपयोगी हुन सक्छ। निर्णयमा निष्पक्षता आवश्यक हुन्छ। सेवामा विनम्रता आवश्यक हुन्छ। अधिकार प्रयोगमा संयम आवश्यक हुन्छ। स्रोत परिचालनमा पारदर्शिता आवश्यक हुन्छ।

आलोचना स्वीकार गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। व्यक्तिगत लाभभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ। यी सबै गुण प्रशासनिक दक्षताका मात्र विषय होइनन्, यी नैतिक चेतनाका अभिव्यक्ति हुन्।

रवीन्द्रनाथ टैगोरले लेखेका छन्, “जहाँ मानिसको चेतना भयबाट मुक्त हुन्छ, आत्मसम्मान अक्षुण्ण रहन्छ, विचार स्वतन्त्र हुन्छन् र सत्य तथा ज्ञानको खोजमा शिर नझुकाई अघि बढ्ने साहस हुन्छ।” यसले भयमुक्त चेतना, स्वतन्त्र विचार, आत्मसम्मान, ज्ञान र नैतिक साहसमा आधारित समाज तथा राष्ट्रको परिकल्पना गर्दछ।

यो अभिव्यक्ति स्वतन्त्र, निर्भीक र गरिमामय चेतनाको प्रतीक हो। भयमुक्त चेतनाले सत्य बोल्न सक्छ। सत्य बोल्ने चेतनाले अन्यायको विरोध गर्न सक्छ। अन्यायको विरोध गर्ने नागरिक र प्रशासकले नै लोकतान्त्रिक संस्थालाई बलियो बनाउँछन्। गीताको निर्भीक कर्तव्यबोध र टैगोरको भयमुक्त चेतनाबीच यस अर्थमा गहिरो सामञ्जस्य देखिन्छ।

आधुनिक समाजमा सामाजिक सञ्जाल, उपभोक्तावाद र तीव्र प्रतिस्पर्धाले तुलना र असन्तुष्टि बढाइरहेका छन्। मानिस अरूको बाह्य सफलता हेरेर आफ्नो जीवनको मूल्याङ्कन गर्न थाल्छ। यसले ईर्ष्या, तनाव र आत्महीनता जन्माउँछ।

गीताको चेतनात्मक दृष्टिले मानिसलाई बाह्य तुलनाभन्दा आत्मविकासतर्फ फर्काउँछ। प्रश्न यो होइन कि म अरूभन्दा अगाडि छु कि छैन; प्रश्न यो हो कि म हिजोभन्दा आज कति परिपक्व भएको छु।

गीताले जीवनलाई कर्म, ज्ञान र भक्तिको समन्वित यात्रा मान्छ। केवल ज्ञान पर्याप्त हुँदैन; ज्ञान व्यवहारमा रूपान्तरण हुनुपर्छ। केवल भक्ति पर्याप्त हुँदैन; भक्ति नैतिक कर्ममा प्रकट हुनुपर्छ। केवल कर्म पर्याप्त हुँदैन; कर्मलाई विवेक र मूल्यले निर्देशित गर्नुपर्छ। यही समन्वयले पूर्ण व्यक्तित्व निर्माण गर्छ।

गीताको चेतनात्मक उद्घोषले मानिसलाई संसारबाट अलग हुन सिकाउँदैन, यसले संसारमा रहेर सही ढङ्गले बाँच्न सिकाउँछ। कर्तव्य गर, तर स्वार्थमा नबाँधिनू। सफलता प्राप्त गर, तर अहंकारमा नडुब्नू। ज्ञान प्राप्त गर, तर विनम्रता नछोड्नू। अधिकार प्रयोग गर, तर उत्तरदायित्व नबिर्सनू। भौतिक समृद्धि प्राप्त गर, तर आत्मिक शान्ति नगुमाउनू।

आजको अस्थिर, प्रतिस्पर्धात्मक र तनावपूर्ण समाजमा गीताको यो सन्देश अझ सान्दर्भिक छ। शान्त समाज निर्माण गर्न शान्त चेतना आवश्यक हुन्छ। नैतिक शासन निर्माण गर्न नैतिक प्रशासक आवश्यक हुन्छ। उत्तरदायी नागरिक निर्माण गर्न उत्तरदायी चिन्तन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले सामाजिक रूपान्तरणको यात्रा अन्ततः व्यक्तिको अन्तर्मनबाट सुरु हुन्छ।

जीवनको वास्तविक परिवर्तन बाह्य संरचना परिवर्तनबाट मात्र सम्भव हुँदैन, चेतनाको परिवर्तन आवश्यक हुन्छ। जब चिन्तन शुद्ध हुन्छ, कर्म शुद्ध हुन्छ। जब कर्म शुद्ध हुन्छ, चरित्र निर्माण हुन्छ।

जब चरित्र निर्माण हुन्छ, संस्था बलियो हुन्छ। जब संस्था बलियो हुन्छ, समाजमा विश्वास बढ्छ। यही क्रमबाट सुशासन, सामाजिक सद्भाव र मानवीय समृद्धिको आधार निर्माण हुन्छ।

त्यसैले गीताको चेतनात्मक उद्घोष आज पनि स्पष्ट छ। मानिसको जीवन उसको विचारबाट सुरु हुन्छ। विचारलाई विवेकले निर्देशित गरौँ। कर्मलाई कर्तव्यले निर्देशित गरौँ। शक्तिलाई सेवामा रूपान्तरण गरौँ। ज्ञानलाई विनम्रतासँग जोडौँ।

अनि जीवनलाई केवल सफल बनाउने होइन, सार्थक बनाउने प्रयत्न गरौँ। यही चेतनाको रूपान्तरणले व्यक्तिलाई परिष्कृत गर्छ। यही परिष्कृत व्यक्तित्वले समाजलाई रूपान्तरण गर्छ। र, यही सामाजिक रूपान्तरणले सभ्य, नैतिक तथा सुशासित राष्ट्र निर्माणको आधार तयार गर्छ।