सनातनधर्मस्य पौराणिककथानुसारं सप्तर्षीणां स्थानम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं मन्यते। सनातन धर्मको पौराणिक कथा अनुसार सप्तऋषिहरूको स्थान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

नेपालमा तीजको व्रत तथा उत्सवपछि आउने पञ्चमीका दिन महिलाहरूले नदी, खोला, पोखरी वा अन्य पवित्र स्थानमा स्नान गरी सप्तऋषिको पूजा गर्ने, पुरोहितलाई दान दिने तथा धार्मिक पुण्य प्राप्तिको कामना गर्ने परम्परा नेपालमा रहिआएको छ।

कतिपय स्थानमा कर्कलो तिहुन, भातलगायतका परम्परागत भोजन ग्रहण गर्ने चलन पनि पाइन्छ। यो परम्परा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदा पनि हो। अरू जातिहरूलाई छोडेर/अन्य जातिहरूलाई समावेश नगरी।

तर एउटा जिज्ञासा स्वाभाविक रूपमा उठ्छ-हामीले पूजा गर्ने सप्तऋषिहरू वास्तवमा को हुन्? उनीहरू कसका सन्तान थिए? के सबै सप्तऋषि एउटै परिवार वा एउटै वंशका थिए?

विशेषगरी कश्यप ऋषिलाई ब्रह्माका नाति भनिन्छ भने दक्ष प्रजापतिका छोरीहरूसँग उनको विवाह कसरी भयो? आधुनिक दृष्टिले हेर्दा यसमा केही असहज प्रश्न किन उठ्छन्? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न पौराणिक कथाहरू र तिनमा वर्णित वंशपरम्परातर्फ फर्कनुपर्ने हुन्छ।

सबैभन्दा पहिले “सप्तऋषि” भन्नाले सधैँ एउटै सात जना ऋषिलाई बुझाउँछ भन्ने छैन। सनातन धर्मका विभिन्न पुराण, महाभारत तथा अन्य धार्मिक परम्परामा सप्तऋषिको नामावली फरक–फरक रूपमा पाइन्छ। विभिन्न मन्वन्तरमा सप्तऋषिहरू परिवर्तन हुने मान्यता पनि छ।

वर्तमान मन्वन्तरसँग सम्बन्धित प्रचलित परम्परामा कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र भरद्वाजलाई सप्तऋषिका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा विशेष रूपमा प्रचलित छ।

पौराणिक कथा अनुसार सृष्टिको प्रारम्भमा ब्रह्माबाट मरीचि, अत्रि, अङ्गिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु र वसिष्ठजस्ता महान् ऋषिहरू उत्पन्न भए। उनीहरूलाई ब्रह्माका “मानसपुत्र” भनिन्छ।

मानसपुत्र भन्नाले साधारण मानवको जस्तो शारीरिक जन्म नभई ब्रह्माको मन, संकल्प वा चेतनाबाट उत्पन्न भएको भन्ने पौराणिक अवधारणा हो। यसरी अत्रि र वसिष्ठलाई ब्रह्माका प्रत्यक्ष मानसपुत्र मान्ने परम्परा पाइन्छ।

कश्यप ऋषिको वंशपरम्परा भने विशेष रूपमा रोचक छ। विभिन्न पौराणिक परम्परामध्ये एक महत्वपूर्ण परम्परा अनुसार कश्यप मरीचिका पुत्र थिए। मरीचि ब्रह्माका मानसपुत्र भएकाले सरल वंशक्रममा हेर्दा ब्रह्मा -मरीचि- कश्यप हुन्छ। यस आधारमा कश्यपलाई ब्रह्माका नाति मानिन्छ।

कश्यपको नाम सनातन धर्मका सृष्टिसम्बन्धी पौराणिक कथामा अत्यन्त महत्वपूर्ण रूपमा आउँछ। कश्यपसँग सम्बन्धित वंशबाट देवता, दानव, नाग, पक्षी, पशु तथा विभिन्न जीवजातिको उत्पत्ति भएको कथा पुराणहरूमा पाइन्छ। त्यसैले कश्यपलाई केवल एक ऋषिका रूपमा मात्र होइन, पौराणिक सृष्टिका प्रमुख पूर्वजका रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ।

यही ठाउँमा अर्को महत्वपूर्ण प्रसङ्ग आउँछ-दक्ष प्रजापति। पौराणिक कथाअनुसार दक्ष प्रजापतिका धेरै छोरीहरूसँग कश्यपको विवाह भएको वर्णन पाइन्छ। अदिति, दिति, दनु, कद्रु, विनता आदि नामहरू कश्यपसँग जोडिएका छन्। अदितिबाट आदित्य अर्थात् देवताहरूको र दितिबाट दैत्यहरूको उत्पत्तिसम्बन्धी कथा प्रसिद्ध छ।

कद्रुबाट नागहरू तथा विनताबाट गरुड र अरुणको उत्पत्तिको कथा पनि पौराणिक परम्परामा पाइन्छ। यसरी कश्यपलाई अनेक देव, दानव तथा जीवजातिका पौराणिक पूर्वजका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

तर यही वंशावलीले आधुनिक पाठकको मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ। यदि कश्यप मरीचिका पुत्र र ब्रह्माका नाति थिए भने दक्ष प्रजापति र कश्यपबीचको पारिवारिक सम्बन्ध के थियो? किनकि दक्ष पनि ब्रह्मासँग जोडिएका छन्।

आधुनिक परिवार र जैविक वंशावलीको दृष्टिले हेर्दा यस्तो सम्बन्ध नजिकको नाताजस्तो देखिन सक्छ। आजको समाजको पारिवारिक र नैतिक मापदण्डअनुसार यस्तो सम्बन्धबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ। यी पौराणिक कथाहरू हुन्, आधुनिक ऐतिहासिक अभिलेख होइनन्। सनातन धर्मका विभिन्न पुराणहरूमा एउटै पात्रको जन्म, वंश र सम्बन्धबारे फरक-फरक विवरण पाइन्छ।

कतिपय पात्र मानसपुत्रका रूपमा वर्णित छन्, कतिपय दिव्य उत्पत्तिका रूपमा र कतिपय पुनर्जन्मसँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले आधुनिक जैविक परिवारको नियम प्रयोग गरेर हजारौँ वर्ष पुराना पौराणिक वंशावलीलाई ठ्याक्कै मिलाउन खोज्दा विरोधाभास देखिनु स्वाभाविक हो।

यही कारणले सबै सप्तऋषिलाई ब्रह्माका नाति भन्नु पनि उचित हुँदैन। अत्रि र वसिष्ठलाई ब्रह्माका मानसपुत्र मान्ने परम्परा छ। जमदग्नि भृगु ऋषिको वंशसँग सम्बन्धित छन् र उनका पुत्र परशुराम हुन्। गौतम ऋषि आफ्नै ऋषि-परम्पराका महान् ऋषि हुन् र उनकी पत्नी अहल्यासँग सम्बन्धित कथा रामायणमा प्रसिद्ध छ।

भरद्वाज वैदिक परम्पराका महान् ऋषि हुन् र उनको आफ्नै गोत्रपरम्परा रहेको छ। विश्वामित्रको कथा झन् फरक छ। पौराणिक कथा अनुसार उनी जन्मदेखि ब्राह्मण ऋषि नभई क्षत्रीय राजा थिए र कठोर तपस्याद्वारा ब्रह्मर्षिको पद प्राप्त गरेका थिए।

यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न सकिन्छ-सप्तऋषि हुनु एउटै रक्तवंशमा जन्मनु मात्र होइन। ऋषित्व ज्ञान, तपस्या, आध्यात्मिक साधना, सत्यको खोज र समाजलाई मार्गदर्शन गर्ने क्षमतासँग पनि जोडिएको छ। त्यसैले सप्तऋषिहरू विभिन्न वंश र परम्पराबाट आएका भए पनि उनीहरूलाई एउटै आध्यात्मिक परम्पराका महान् प्रतिनिधिका रूपमा सम्मान गरिएको देखिन्छ।

अब प्रश्न उठ्छ-यदि पौराणिक कथामा ऋषिहरूका व्यक्तिगत जीवन र पारिवारिक सम्बन्धबारे आजको दृष्टिले असहज लाग्ने प्रसङ्गहरू छन् भने उनीहरूको पूजा किन गर्ने?

यसको उत्तर सम्भवतः पूजा र पौराणिक जीवनीलाई एउटै कुरा नठान्नुमा छ। सप्तऋषिको पूजा गर्नु भनेको उनीहरूसँग सम्बन्धित प्रत्येक कथालाई आधुनिक इतिहासको तथ्यका रूपमा स्वीकार गर्नु वा उनीहरूका प्रत्येक कर्मलाई आजको समाजको नैतिक आदर्श मान्नु आवश्यक छैन। सप्तऋषिहरूलाई ज्ञान, तपस्या, विवेक, धर्म, सत्यको खोज र आध्यात्मिक परम्पराका प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्न सकिन्छ।

वास्तवमा सनातन धर्मको एउटा विशेषता नै प्रश्न र जिज्ञासाको परम्परा हो। उपनिषद्हरूमा शिष्यले गुरुहरूसँग गम्भीर प्रश्न गर्छन्। जीवन के हो? आत्मा के हो? ब्रह्म के हो? मृत्यु पछि के हुन्छ? सत्य के हो? यस्ता प्रश्नहरूलाई धार्मिक चिन्तनको महत्वपूर्ण भाग मानिएको छ। त्यसैले कुनै पौराणिक कथामाथि प्रश्न उठाउनु मात्र धर्मविरोधी हुनु होइन।

बरु श्रद्धा र विवेकलाई सँगसँगै राख्नु आवश्यक छ। परम्परालाई सम्मान गर्नु भनेको त्यसका प्रत्येक कथालाई प्रश्नरहित रूपमा स्वीकार गर्नु मात्र होइन। आफ्नो संस्कृति र धर्मलाई गहिरोसँग बुझ्नका लागि त्यसका कथाहरूको अर्थ, उत्पत्ति, प्रतीक र सामाजिक सन्दर्भबारे प्रश्न गर्नु पनि आवश्यक हुन्छ।

सप्तऋषि पञ्चमीलाई पनि यसै दृष्टिले हेर्न सकिन्छ। यो केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड नभई ऋषि परम्पराप्रतिको सम्मान, ज्ञानप्रतिको श्रद्धा, आत्मशुद्धिको भावना र पुस्तौँदेखि चलिआएको सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो। महिलाहरूले नदी वा अन्य पवित्र स्थानमा स्नान गर्नु, सप्तऋषिको पूजा गर्नु र दान गर्नुजस्ता कर्महरूका पछाडि धार्मिक विश्वाससँगै सामाजिक तथा सांस्कृतिक अर्थ पनि जोडिएका छन्।

अन्ततः, पौराणिक कथा अनुसार कश्यपलाई ब्रह्माका नाति-ब्रह्मा- मरीचि- कश्यप-मान्ने परम्परा रहेको छ। तर सप्तऋषिका सबै सदस्य ब्रह्माका नाति होइनन्। उनीहरूको वंश, उत्पत्ति र ऋषित्वका कथा फरक-फरक छन्। यही विविधता सनातन धर्मका पौराणिक कथाहरूको एउटा विशेषता हो।

त्यसैले सप्तऋषि पञ्चमीको परम्परालाई सम्मान गर्दै हामीले एउटा अर्को कुरा पनि सम्झन सक्छौँ-परम्परा हामीलाई विगतसँग जोड्छ, तर विवेकले त्यसलाई बुझ्ने दृष्टि दिन्छ। श्रद्धाले हाम्रो संस्कृति जोगाउन सक्छ भने प्रश्न र जिज्ञासाले त्यसलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ।

कश्यप, मरीचि, दक्ष र सप्तऋषिहरूका पौराणिक कथाहरूलाई यही दृष्टिले अध्ययन गर्दा हामी केवल एउटा धार्मिक परम्परा मात्र होइन, हजारौँ वर्ष पुरानो सनातन सांस्कृतिक चिन्तनको जटिलता र विविधतालाई पनि बुझ्न सक्छौँ।

यस अर्थमा सप्तऋषि पञ्चमी केवल पूजा गर्ने दिन मात्र नभई हाम्रो परम्परा, हाम्रो प्रश्न र हाम्रो विवेकबीच संवाद गर्ने एउटा अवसर पनि बन्न सक्छ। नेपालमा प्रचलित ऋषिपञ्चमीको परम्परा आफ्नै मौलिकता र सांस्कृतिक विशेषताले भरिएको छ।

यस दिन महिलाहरू बिहानै उठेर नदी, खोला वा अन्य पवित्र स्थानमा गई स्नान गर्छन्। परम्पराअनुसार दतिवनको प्रयोग गरी दाँत माझ्नुका साथै शरीरका विभिन्न अङ्गहरू सफा गर्ने चलन पनि रहेको छ। यसलाई शारीरिक तथा धार्मिक शुद्धिको प्रतीकात्मक अभ्यासका रूपमा लिइन्छ।

त्यसपछि सप्तऋषिको पूजा गरी पुरोहितलाई दान दिने परम्परा छ। पूजा तथा स्नान सम्पन्न भएपछि घर फर्किएर कर्कलो, भात तथा विभिन्न प्रकारका तिहुनलगायतका परम्परागत भोजन ग्रहण गर्ने चलन पनि पाइन्छ। स्नान, दतिवनद्वारा शुद्धि, सप्तऋषिको पूजा, दान र त्यसपछि गरिने भोजन—यी सबै पक्षले नेपालमा प्रचलित ऋषिपञ्चमीलाई धार्मिक आस्थासँगै आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक परम्परासँग जोडेको देखिन्छ।

नेपालदेशे प्रचलिता ऋषिपञ्चमीपरम्परा स्वकीयया मौलिकतया सांस्कृतिकविशेषतया च परिपूर्णा अस्ति। अस्मिन् दिने स्त्रियः प्रातःकाले उत्थाय नदीं, सरितं वा अन्यं पवित्रं स्थानं गत्वा स्नानं कुर्वन्ति। परम्परानुसारं दन्तकाष्ठस्य खण्डैः शरीरस्य विभिन्नान् अवयवान् मर्दयित्वा शरीरशुद्धिं कुर्वन्ति इति विधिः अपि प्रचलितः अस्ति।