काठमाडौं । अफ्रिकी जङ्गली कुकुरहरूको एक समूहले जाम्बियामा २,४८५ माइल (४,००० कि.मी.) को रेकर्डतोड यात्रा पूरा गरेको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार साथीको खोजीमा कुनै पनि अफ्रिकी स्थलचर स्तनधारी प्राणीले तय गरेको यो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा लामो दूरी हो।

यसबाट बढ्दो मानवीय दबाबका बाबजुद वन्यजन्तुहरू विशाल दूरीसम्म यात्रा गर्न सक्छन् भन्ने सङ्केत पनि मिलेको छ। दाजुभाइ रहेका यी तीनवटा कुकुरहरूले जाम्बियामा घुमाउरा बाटोहरूबाट यात्रा गर्दै व्यस्त सहरी क्षेत्रहरू पनि पार गरे।

त्यति मात्र होइन, यी कुकुरहरू प्रमुख शहरहरूलगायत कैयौँ बाधाहरूबाट पनि जोगिइरहेका थिए। यद्यपि, यस अध्ययनमा जीपीएस कलरको मद्दतले ट्र्याक गरिएका अन्य कैयौँ जङ्गली कुकुरहरू पासो (अवैध जाल) मा फसेर मरे। यसबाट उनीहरूले सामना गरिरहेका खतराहरू पनि स्पष्ट हुन्छन्।

यसै अध्ययनमा समावेश तीन दिदीबहिनी कुकुरले पनि लगभग यस्तै रेकर्डतोड यात्रा पूरा गर्न लागेका थिए, तर तीमध्ये एक जना पासोमा फसेपछि उनीहरूले अगाडि बढ्न छाडिदिए।

अफ्रिकी जङ्गली कुकुरहरू अफ्रिकाका सबैभन्दा दुर्लभ शिकारी जीवहरूमध्ये पर्छन्। अनुमान अनुसार, अब जङ्गलमा उनीहरूको सङ्ख्या केवल करिब ६,००० मात्र बाँकी छ।

यी जङ्गली कुकुरहरू सामाजिक समूहमा बस्छन् र सँगै शिकार गर्छन्। नयाँ क्षेत्र, अन्य समूह र प्रजननका अवसरहरूको खोजीमा उनीहरू व्यापक रूपमा घुम्नका लागि चिनिन्छन्। कैयौँ पटक उनीहरूले सयौँ किलोमिटरको यात्रा गर्छन्।

यी कुकुरहरू जुन समूहमा जन्मिन्छन्, त्यसमै प्रजनन गर्न सक्दैनन्। त्यसैले उनीहरू कि त पर्खन्छन् र अन्ततः आफ्नै समूहका उत्तराधिकारी बन्छन् वा दुई/तीन वर्षको उमेरमा साथीको खोजीमा निस्कन्छन्।

आठ महिनाको अवधिमा यी दाजुभाइले सीधा रेखामा लगभग २६० माइलको दूरी तय गरेका थिए, तर उकालो-ओरालो भूभाग पार गर्दै समग्रमा यसको लगभग १० गुणा बढी दूरी तय गरे।

यस प्रकारका यात्राहरूलाई ‘डिसपर्सल’ (फैलावट) का रूपमा चिनिन्छ, अर्थात् साथीको खोजीमा एउटै दिशामा यात्रा गर्नु। यो बसाइँसराइ (माइग्रेसन) भन्दा फरक व्यवहार हो; बसाइँसराइका क्रममा जनावरहरू भोजन वा आवासको खोजीमा मौसम अनुसार अघि-पछि घुम्छन् र आफ्नै स्थानमा फर्किएर आउँछन्।

अफ्रिकाको वाइल्डबिस्टको बसाइँसराइलाई अफ्रिकाको सबैभन्दा लामो बसाइँसराइका रूपमा पहिचान गरिएको छ। बसाइँसराई गर्ने प्रजातिहरूसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय सम्मेलनका अनुसार यी वाइल्डबिस्ट चरन र पानीको खोजीमा मौसम अनुसार तान्जानिया र केन्याबीच ४०० माइलभन्दा बढीको दूरी तय गर्छन्।

वैश्विक रूपमा, क्यारिबुले जुनसुकै जनावरको तुलनामा सबैभन्दा लामो यात्रा गर्छन्। उनीहरू एक राउन्ड ट्रिपमा ८३९ माइलको यात्रा गर्छन्। खरानी रङका ब्वाँसाहरूले एक वर्षमा ४,३५० माइलभन्दा बढी यात्रा गरेको दर्ता गरिएको छ।

यस मामिलामा, दूरीभन्दा पनि बढी महत्त्वपूर्ण सायद त्यो बाटो थियो, जुन जङ्गली कुकुरहरूले जाम्बिया भएर तय गरे।

उनीहरू यस्ता क्षेत्रहरूमा घुमिरहे, जहाँ वन्यजन्तुहरूको बाक्लो उपस्थिति थियो। उनीहरू मानव निर्मित बाधाहरूले भरिएका क्षेत्रहरूबाट पनि गुज्रिए, जसमा राजधानी लुसाका र कैयौँ अत्यधिक विकसित भारी औद्योगिक क्षेत्रहरू पनि समावेश थिए।

अध्ययनले पूर्वी र दक्षिणी अफ्रिकामा जङ्गली कुकुरहरूको जनसङ्ख्या संरक्षणविद्हरूको अघिल्लो अनुमानको तुलनामा एक-अर्कासँग बढी जोडिएको हुन सक्ने देखाउँछ।

यस अनुसन्धान पत्रका प्रमुख लेखक तथा सन् १९९१ देखि अफ्रिकी जङ्गली कुकुरहरूमाथि अध्ययन गरिरहेका मोन्टाना स्टेट युनिभर्सिटीका प्रोफेसर स्कट क्रिल भन्छन् – सावधानीपूर्वक हेर्ने हो भने यो अध्ययनले आशा जगाउँछ।

“पूर्वी र दक्षिणी अफ्रिकामा, बार (फेन्स) लगाइएका क्षेत्रहरूलाई छाडेर, जङ्गली कुकुरहरूको हरेक प्रमुख जनसङ्ख्या सम्भावित रूपमा एक-अर्कासँग जोडिएको छ भनेर मान्नु तर्कसङ्गत हुन्छ,” उनले भने।

तर उनले अवैध शिकारको खतरालाई रेखाङ्कित गर्दै संरक्षणको सन्दर्भमा भने, “हामी के भन्न सक्छौँ भने गिलास आधा खाली पनि छ र आधा भरिएको पनि छ।”

तीनवटा भाले जङ्गली कुकुरहरूले यो लामो यात्रा सफलतापूर्वक पूरा गरे तापनि तीनवटा पोथी कुकुरहरूमध्ये दुईवटाको मृत्यु भयो।

अनुसन्धानकर्ताहरूले अध्ययनका क्रममा एउटा ढाँचा (प्याटर्न) देखे। समूहका जीवित सदस्यहरू बारम्बार सोही स्थानमा फर्किरहेका थिए। अक्सर यस्तो तब हुन्छ, जब कुनै साथीको मृत्यु हुन्छ।

‘इकोलोजी’ नामक पत्रिकामा प्रकाशित यस अनुसन्धानमा संरक्षित क्षेत्रहरूभन्दा बाहिर प्राकृतिक मार्गहरू (करिडोर) बनाउनुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिइएको छ। यस्ता मार्गहरूले सडक, सहर र खेतहरूबाट अलग भएका वन्यजन्तु क्षेत्रहरूलाई आपसमा जोड्छन्।

यस अनुसन्धानका सह-लेखक तथा वातावरणीय संस्था ‘द नेचर कन्जर्भन्सी’ का काफु कन्जर्भेसन निर्देशक ब्रुस एलेन्डरले जङ्गली कुकुर र हात्तीजस्ता प्रजातिहरूलाई बचाउन आपसमा जोडिएका क्षेत्रहरू बनाउनुपर्ने बताए।

“हामी यी संरक्षित क्षेत्रहरूलाई अलग-अलग टापुजस्तै गरी हेर्न सक्दैनौँ र उनीहरूले लामो समयसम्म काम गरिरहनेछन् भन्ने आशा गर्न सक्दैनौँ। हामीले योभन्दा धेरै व्यापक तरिकाले सोच्नुपर्छ,” उनले भने।