आज “हिन्दू” शब्दले संसारकै प्रमुख धार्मिक पहिचानमध्ये एकलाई जनाउँछ। हिन्दू धर्म मुख्यतः भारत, नेपाल तथा विश्वभर फैलिएका दक्षिण एसियाली समुदायहरूमा अभ्यास गरिन्छ। तर “हिन्दू” शब्दको ऐतिहासिक यात्रा यसको आधुनिक अर्थभन्दा निकै जटिल छ।

प्रारम्भिक वैदिक ग्रन्थहरूले आफ्नो धार्मिक परम्परालाई आधुनिक अर्थमा “हिन्दू धर्म” भनेर परिचित गराएका थिएनन्। ऋग्वेदका विभिन्न सूक्तहरू विभिन्न ऋषि तथा ऋषि-परिवारहरूसँग सम्बन्धित छन्, जसमा विश्वामित्र, वसिष्ठ, वामदेव, अत्रि, भारद्वाज, कण्व र अंगिरा आदि नामहरू परम्परागत रूपमा जोडिन्छन्।

तर ऋग्वेदका यी ऋषि तथा वैदिक परम्पराका अनुयायीहरूले आफूलाई आजको अर्थमा एउटै, व्यवस्थित “हिन्दू धर्म” का अनुयायीका रूपमा परिभाषित गरेका थिए भन्ने स्पष्ट प्रमाण पाइँदैन।

त्यसो भए भारतीय उपमहाद्वीपका विभिन्न धार्मिक, दार्शनिक र सांस्कृतिक परम्पराहरू अन्ततः कसरी “हिन्दू धर्म” भन्ने व्यापक पहिचानअन्तर्गत आउन पुगे? आज वैदिक परम्परालाई हिन्दू धर्मको प्रमुख ऐतिहासिक आधारमध्ये एकका रूपमा बुझिन्छ।

यस प्रश्नको उत्तर कुनै एक समय वा एउटै घटनामा हिन्दू धर्मको अचानक सिर्जना भयो भन्ने होइन। त्यस्तै, हिन्दू धर्मलाई मुस्लिम, ब्रिटिस वा अन्य कुनै बाह्य शक्तिले मात्र निर्माण गरेको थियो भन्नु पनि ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त सरलीकृत निष्कर्ष हुन्छ।

तुलनात्मक रूपमा विश्वसनीय व्याख्या के हो भने “हिन्दू” शब्द र त्यससँग जोडिएको धार्मिक पहिचान भाषा, भूगोल, सांस्कृतिक आदानप्रदान, राजनीतिक इतिहास, धार्मिक अभ्यास र बौद्धिक बहसको लामो प्रक्रियाबाट क्रमशः विकसित भयो। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, यो एउटा यस्तो ऐतिहासिक यात्रा हो, जसलाई एउटै नारामा समेट्नुभन्दा यसको सम्पूर्ण पृष्ठभूमि बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।

यस सन्दर्भमा एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण ऋग्वेदमा पाइने गायत्री मन्त्र हो। ऋग्वेद (३.६२.१०) मा रहेको गायत्री मन्त्र वैदिक परम्पराको अत्यन्त प्रसिद्ध मन्त्र हो। तर त्यही ऋग्वेदले आफ्नो धार्मिक परम्परालाई “हिन्दू धर्म” भनेर नामकरण गरेको देखिँदैन। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक भिन्नता स्पष्ट गर्छ—प्राचीन वैदिक धार्मिक परम्पराको अस्तित्व र “हिन्दू धर्म” भन्ने आधुनिक व्यापक धार्मिक पहिचान एउटै कुरा होइनन्।

यस शब्दको इतिहास बुझ्न हामीले प्राचीन संस्कृत शब्द “सिन्धु” बाट सुरु गर्नुपर्छ। “सिन्धु” शब्द सिन्धु नदी तथा त्यस वरपरको भूभागसँग सम्बन्धित थियो। यो शब्द वैदिक साहित्यमा पनि पाइन्छ। सिन्धु नदीपारिको भूभागलाई उल्लेख गर्दा प्राचीन इरानी भाषी समुदायहरूले “हिन्दु” वा “हिन्दुश” जस्ता रूपहरू प्रयोग गरेको प्रमाण पाइन्छ।

आकेमेनिड फारसी  अभिलेखहरू यस प्रकारको भौगोलिक शब्दावलीका महत्त्वपूर्ण प्रमाण हुन्। त्यस प्रारम्भिक चरणमा “हिन्दू” मूलतः धार्मिक नाम थिएन; यो मुख्यतः भूगोल र त्यहाँ बसोबास गर्ने मानिसहरूसँग सम्बन्धित नाम थियो।

यसकारण एउटा सन्तुलित निष्कर्ष यस्तो हुन सक्छ: हिन्दू धर्मका धार्मिक र दार्शनिक जरा हजारौँ वर्ष पुराना छन् और तिनको महत्त्वपूर्ण आधार वैदिक परम्परामा भेटिन्छ; तर “हिन्दू धर्म” भन्ने नाम र आधुनिक अर्थमा एउटै व्यापक धार्मिक पहिचानको विकास भने धेरै पछिको ऐतिहासिक प्रक्रिया हो।

यो अन्तर बुझ्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ, किनकि आधुनिक मानिसहरूले प्रायः वर्तमान धार्मिक वर्गीकरणलाई अतीतमा पनि त्यही रूपमा लागू गर्ने गर्छन्। हामी आज संसारलाई हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्म, इस्लाम, इसाई धर्म, यहूदी धर्म आदि स्पष्ट धार्मिक वर्गहरूमा विभाजन गरेर हेर्छौं।

तर प्राचीन समाजहरूले आफूलाई सधैं यिनै आधुनिक वर्गीकरणका आधारमा परिभाषित गरेका थिए भन्ने आवश्यक छैन। प्राचीन समाजमा धर्म परिवार, समुदाय, भूगोल, सामाजिक परम्परा, राजनीतिक व्यवस्था, दर्शन, कर्मकाण्ड र स्थानीय संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्थ्यो।

ऋग्वेद यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। यो प्राचीन इन्डो-आर्यन धार्मिक साहित्यको सबैभन्दा पुरानो जीवित परम्परामध्ये एक हो। यसमा अग्नि, इन्द्र, सोम, वरुण, उषा लगायत विभिन्न देवतासँग सम्बन्धित स्तोत्रहरू छन्। यसको धार्मिक संसार अत्यन्त समृद्ध र गहिरो छ, तर ऋग्वेदले आफूलाई “हिन्दू धर्म” नामको धर्मका रूपमा प्रस्तुत गर्दैन।

व्यापक वैदिक बौद्धिक परम्परामा यज्ञ, कर्मकाण्ड, ब्रह्माण्डीय व्यवस्था, देवताहरू, ज्ञान, सामाजिक उत्तरदायित्व र अन्ततः अस्तित्वसम्बन्धी गहिरा दार्शनिक प्रश्नहरू प्रमुख थिए।

यसको अर्थ वैदिक परम्परा र आजको हिन्दू धर्मबीच कुनै सम्बन्ध छैन भन्ने होइन। वास्तवमा धेरै हिन्दू परम्पराहरू वैदिक साहित्य र त्यसबाट विकसित भएका दार्शनिक विचारहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। तर यस सम्बन्धलाई निरन्तरता र परिवर्तन दुवैको ऐतिहासिक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

हिन्दू धर्मका जरा अत्यन्त प्राचीन वैदिक परम्परामा भेटिन्छन्, तर आज हामीले बुझ्ने हिन्दू धर्म प्रारम्भिक वैदिक ग्रन्थमा वर्णित धार्मिक संसारको हुबहु प्रतिलिपि भने होइन।

यो कुरा प्राचीन तथा मध्यकालीन भारतको धार्मिक विविधतालाई हेर्दा अझ स्पष्ट हुन्छ। भारतीय उपमहाद्वीपमा शिव, विष्णु, देवी, सूर्य, गणेशलगायत विभिन्न देवतासँग सम्बन्धित परम्पराहरू विकसित भए। आत्मा, ईश्वर, चेतना र परम सत्यका विषयमा फरक-फरक दृष्टिकोण राख्ने दार्शनिक सम्प्रदायहरू (विद्यालयहरू) पनि थिए।

तपस्या, भक्ति, मन्दिरकेन्द्रित पूजा, गाउँ तथा स्थानीय देवीदेवताका परम्परा र विभिन्न आध्यात्मिक अभ्यासहरू पनि विकसित भए। यही व्यापक दक्षिण एसियाली बौद्धिक तथा धार्मिक वातावरणमा बौद्ध र जैन परम्पराहरू पनि विकसित भए र पछि स्वतन्त्र धार्मिक परम्पराका रूपमा स्थापित भए।

अर्थात्, प्राचीन भारतलाई एउटै धार्मिक ढाँचामा राखेर बुझ्न कठिन हुन्छ। भारतको धार्मिक इतिहासमा विविधता कुनै अपवाद थिएन; त्यो यसको प्रमुख विशेषतामध्ये एक थियो।

तर शताब्दीयौँको क्रममा यी विभिन्न परम्पराहरूबीच महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्बन्धहरू विकास भए। धर्म, कर्म, पुनर्जन्म, मोक्ष, योग, तीर्थयात्रा, पवित्र ग्रन्थ, कर्मकाण्ड र दार्शनिक खोजजस्ता अवधारणाहरू विभिन्न परम्परामा फरक–फरक रूपमा देखिन थाले। संस्कृत साहित्य, महाकाव्य, मन्दिर संस्कृति, तीर्थस्थल, क्षेत्रीय भाषाहरू र साझा सांस्कृतिक अभ्यासहरूले पनि एकअर्काबाट फरक समुदायहरूबीच सम्बन्ध स्थापित गरे।

महाकाव्यहरूले साझा सांस्कृतिक स्मृति निर्माण गर्न विशेष भूमिका खेले। उदाहरणका लागि, भरत र शकुन्तलाको कथा कालिदासभन्दा पुरानो संस्कृत परम्परासँग सम्बन्धित छ। कालिदासले पछि यस कथालाई आफ्नो प्रसिद्ध नाटक ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ मा उत्कृष्ट साहित्यिक रूप दिए।

त्यसैले “भारत” नाम केवल कालिदासले सिर्जना गरेको हो भन्नु ऐतिहासिक रूपमा उचित हुँदैन। बरु भरतसँग सम्बन्धित प्राचीन परम्परा धेरै पुरानो सांस्कृतिक स्मृतिको हिस्सा हो, जसलाई कालिदासको साहित्यिक प्रतिभाले अझ व्यापक रूपमा परिचित गरायो।

“हिन्दुस्तान” शब्दको विकास पनि अलग भाषिक यात्रासँग जोडिएको छ। “हिन्द” शब्द सिन्धुसँग सम्बन्धित व्यापक भाषिक परम्पराबाट विकसित भयो भने फारसी प्रत्यय “–स्तान” को अर्थ भूमि वा स्थान हो। त्यसैले “हिन्दुस्तान” लाई सामान्य रूपमा हिन्दसँग सम्बन्धित भूमि भन्ने अर्थमा बुझ्न सकिन्छ।

तर यसको भौगोलिक अर्थ सधैं एउटै थिएन। इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा हिन्दुस्तानले भारतीय उपमहाद्वीपका फरक-फरक भूभागलाई जनाउन सक्थ्यो। धेरै ऐतिहासिक नामहरूजस्तै यसको अर्थ पनि कसले, कहिले र कुन सन्दर्भमा प्रयोग गर्‍यो भन्ने कुरामा निर्भर थियो।

मध्यकालमा “हिन्दू” शब्दको सामाजिक तथा धार्मिक अर्थ क्रमशः अझ स्पष्ट हुँदै गयो। दक्षिण एसियामा इस्लामी राजनीतिक समुदायहरूको विस्तारसँगै मुस्लिम र अन्य स्थानीय धार्मिक समुदायबीच भिन्नता जनाउने शब्दावलीको प्रयोग पनि बढ्यो।

यस प्रक्रियामा “हिन्दू” शब्दले आफ्नो पुरानो भौगोलिक अर्थसँगै सामाजिक र धार्मिक अर्थ पनि ग्रहण गर्न थाल्यो। तर यहाँ पनि सावधानी आवश्यक छ। “हिन्दू” शब्द र “हिन्दू धर्म” भन्ने आधुनिक अवधारणा एकैपटक र एउटै घटनाबाट जन्मिएका थिए भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

औपनिवेशिक कालले यस इतिहासमा अर्को महत्त्वपूर्ण अध्याय थप्यो। ब्रिटिस प्रशासक, मिसनरी, विद्वान र ओरिएन्टलिस्टहरूले भारतको अत्यन्त ठूलो धार्मिक विविधतालाई आफूले परिचित युरोपेली वर्गीकरणका आधारमा बुझ्ने र व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरे।

“हिन्दू धर्म” शब्द विभिन्न भारतीय धार्मिक परम्पराहरूलाई समेट्ने व्यापक श्रेणीका रूपमा क्रमशः बढी प्रचलित भयो। औपनिवेशिक जनगणना, कानुनी वर्गीकरण, शिक्षा प्रणाली र विद्वत् अध्ययनहरूले पनि भारतका विभिन्न धार्मिक परम्पराहरूलाई एउटै ठूलो धार्मिक श्रेणीभित्र हेर्ने प्रवृत्तिलाई बलियो बनाए।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बिर्सनु हुँदैन-यो प्रक्रिया बाहिरबाट मात्र भएको थिएन। भारतीय विद्वान, धार्मिक सुधारक, सन्त, दार्शनिक र सामाजिक चिन्तकहरूले पनि आधुनिक हिन्दू पहिचानको परिभाषा र पुनर्व्याख्यामा सक्रिय भूमिका खेले।

राजा राममोहन राय, स्वामी दयानन्द सरस्वती, स्वामी विवेकानन्दलगायत अनेक भारतीय चिन्तकहरूले प्राचीन परम्परालाई आधुनिक संसारका प्रश्नहरूसँग जोडेर नयाँ ढंगले व्याख्या गरे। त्यसैले आधुनिक हिन्दू पहिचान बाह्य दबाबको परिणाम मात्र थिएन; यो भारतीय समाजभित्रै भएको बौद्धिक पुनर्विचारको पनि परिणाम थियो।

यस कारण “ब्रिटिसहरूले हिन्दू धर्म आविष्कार गरे” भन्ने भनाइ अत्यन्त सरलीकृत हुन्छ। तर त्यसको विपरीत “आजको हिन्दू धर्म ऋग्वेदको समयदेखि आजसम्म कुनै परिवर्तनबिना ठीक उस्तै रूपमा अस्तित्वमा थियो” भन्नु पनि ऐतिहासिक प्रमाणसँग मेल खाँदैन।

वास्तविकता यी दुई अतिवादी धारणाको बीचमा छ। प्राचीन परम्पराहरूले आधार निर्माण गरे, मध्यकालीन विकासहरूले त्यसलाई विस्तार र विविधीकरण गरे, र आधुनिक युगले ती विभिन्न परम्पराहरूलाई एउटै व्यापक धार्मिक पहिचानअन्तर्गत परिभाषित गर्ने नयाँ तरिका विकसित गर्‍यो।

यही सावधानी सिन्धु उपत्यका सभ्यताको धार्मिक पहिचानबारे पनि अपनाउनुपर्छ। सिन्धु सभ्यतालाई निश्चित रूपमा “हिन्दू” भन्नु वा त्यसको पछि विकसित भएका भारतीय धार्मिक परम्परासँग पूर्ण रूपमा असम्बन्धित भन्नु-दुवै निष्कर्ष प्रमाणको वर्तमान अवस्थाभन्दा अगाडि जान्छन्।

पुरातात्त्विक प्रमाणले मूर्ति, प्रतीक, जल, पशु, सम्भावित कर्मकाण्ड र धार्मिक गतिविधिबारे रोचक संकेतहरू दिएको छ, तर सिन्धु लिपि अझै निर्णायक रूपमा पढ्न नसकिएको कारण त्यस सभ्यताको धार्मिक विश्वासबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न कठिन छ। त्यसैले यस विषयमा विद्वत् संसारमा सावधानी आवश्यक छ।

अन्ततः “हिन्दू” शब्दले के प्रतिनिधित्व गर्छ?

सायद यसको सबैभन्दा सन्तुलित उत्तर हो-यसले निरन्तरता र परिवर्तन दुवैलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। आधुनिक हिन्दू समुदायहरूलाई दक्षिण एसियाका केही अत्यन्त प्राचीन धार्मिक र दार्शनिक परम्परासँग जोड्ने ऐतिहासिक निरन्तरता छ। तर त्यसैसँगै हिन्दू पहिचान आफैं पनि शताब्दीयौँको सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र बौद्धिक परिवर्तनबाट विकसित भएको हो।

आजको हिन्दू धर्मभित्र वैदिक, उपनिषदिक, पौराणिक, शैव, वैष्णव, शाक्त, स्मार्त, भक्ति, दार्शनिक, क्षेत्रीय तथा स्थानीय परम्पराहरू विभिन्न रूपमा समावेश छन्। केही परम्परा दर्शनमा बढी केन्द्रित छन्, केही भक्ति र व्यक्तिगत आराधनामा, केही कर्मकाण्डमा, र केही योग, ध्यान, ज्ञान वा सेवामा। एउटै व्यापक धार्मिक पहिचानभित्र यति धेरै विविधता हुनु आफैंमा यसको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो।

यसैले “सिन्धुदेखि हिन्दूसम्म” को यात्रा केवल एउटा शब्दको इतिहास होइन। यो भूगोल कसरी पहिचानमा बदलिन्छ, पहिचान कसरी संस्कृति बन्छ, र संस्कृति कसरी समयसँगै धार्मिक पहिचानका रूपमा स्थापित हुन सक्छ भन्ने एउटा रोचक उदाहरण हो।

धार्मिक पहिचानहरू सधैं एउटै दिन, एउटै व्यक्तिले वा एउटै घटनाबाट निर्माण हुँदैनन्। तिनीहरू शताब्दीयौँको अनुभव, भाषा, सांस्कृतिक आदानप्रदान, राजनीतिक परिवर्तन, धार्मिक अभ्यास र बौद्धिक बहसबाट बिस्तारै विकसित हुन सक्छन्। नामहरू परिवर्तन हुन्छन्, शब्दहरूको अर्थ बदलिन्छ, र समाजहरूले आफ्नो अतीतलाई नयाँ परिस्थितिअनुसार पुनःव्याख्या गर्छन्।

यस दृष्टिले हेर्दा, “सिन्धु” देखि “हिन्दू” सम्मको यात्रा एउटा शब्दको मात्र यात्रा होइन; यो दक्षिण एसियाली सभ्यताको दीर्घ ऐतिहासिक यात्राको प्रतिबिम्ब हो। यस इतिहासलाई न त केवल बाह्य शक्तिको सिर्जना भनेर बुझ्नु उचित हुन्छ, न त अतीतमा जस्तो थियो त्यस्तै अपरिवर्तित रहेको परम्परा भनेर। बरु, यो प्राचीन जरा, मध्यकालीन विकास र आधुनिक पुनर्व्याख्याबाट बनेको एउटा लामो ऐतिहासिक प्रक्रिया हो।

सायद यही इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाठ हो—इतिहास प्रायः कालो वा सेतो हुँदैन। यो धेरै मोड र तहहरू भएको लामो यात्रा हो। “सिन्धु” देखि “हिन्दू” सम्मको यात्रा भाषा, भूगोल, धर्म, संस्कृति र सभ्यता समयसँगै कसरी एकअर्कासँग जोडिँदै र परिवर्तन हुँदै जान्छन् भन्ने कुराको एउटा असाधारण उदाहरण हो।

ऋग्वेदको संरचनालाई बुझ्नका लागि पनि एउटा कुरा उल्लेखनीय छ। ऋग्वेद १० मण्डलमा विभाजित १,०२८ सूक्तहरूको संहिता हो, जसमा परम्परागत गणनाअनुसार करिब १०,५५२ ऋचा छन्। यहाँ “श्लोक” भन्दा “ऋचा” वा “मन्त्र” भन्ने शब्द प्रयोग गर्नु प्राविधिक रूपमा बढी उपयुक्त हुन्छ। यी ऋचाहरू वैदिक अनुष्ठान तथा पाठपरम्परामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

अन्ततः, प्राचीन भारतवर्षको इतिहास तथा ऋग्वेदको अंग्रेजी अनुवाद अध्ययन गर्ने क्रममा मेरो मनमा एउटा स्वाभाविक प्रश्न उठ्यो-आज संसारभर “हिन्दू धर्म” भनेर चिनिने धार्मिक पहिचानको ऐतिहासिक विकास कसरी भयो? यस लेखमा मैले त्यस प्रश्नको उत्तर कुनै एक पक्षको समर्थन वा विरोधमा होइन, उपलब्ध ऐतिहासिक परम्परा र सामान्य विद्वत् दृष्टिकोणलाई आधार बनाएर बुझ्ने प्रयास गरेको छु।

हिन्दू धार्मिक परम्परामा पशुबलिको इतिहास पनि एकरूप छैन। यसको केही रूप प्राचीन वैदिक यज्ञपरम्परासँग सम्बन्धित छन् भने केही पशुबलि शाक्त तथा स्थानीय देवी-देवता उपासनाका परम्परामा विकसित भएका देखिन्छन्। समयसँगै धेरै हिन्दू परम्पराले पशुबलिको सट्टा प्रतीकात्मक वा अहिंसात्मक अर्पणलाई प्राथमिकता दिएका छन्।