काठमाडौं । चर्चित साहित्यकार तथा गीतकार श्रवण मुकारुङ बडादसैँलाई परिवारसँगै समुदाय र समग्र नेपाली समाजलाई भावनात्मक तथा सांस्कृतिक रूपमा एकै सूत्रमा जोड्ने विशिष्ट पर्वका रूपमा व्याख्या गर्छन्। पितापुर्खाको पालादेखि नै उत्साहपूर्वक मनाउँदै आएको दसैँ नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा गहिरिएर स्थापित भएको उनको ठम्यााइ छ।

“दसैँले हामीलाई जोड्ने काम गर्छ। आफ्नो परिवारमा त जोड्ने नै भयो, त्यसका अलावा समुदाय, जातजाति साथै आम नेपालीलाई एउटा सूत्रमा बाँध्न दसैँले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ,” नेपाल न्यूज बैंकसँगको विशेष कुराकानीमा साहित्यकार मुकारुङले बताएका छन्।

यद्यपि, यस वर्ष आफ्नो परिवारमा परेको एक शोक तथा अशुभ घटनाका कारण मुकारुङले यसपटक टीका लगाउने छैनन्। उनी अत्यन्त सामान्य रूपमा मात्र दसैँ मनाउने योजनामा रहेका छन्। यद्यपि, टीका नलगाए पनि आफन्तजन तथा शुभचिन्तकहरूसँग भेटघाट गर्ने र आपसमा खुसी साटासाटा गर्ने क्रम भने निरन्तर जारी रहने उनी स्पष्ट पार्छन्।

मुकारुङको बाल्यकालको दसैँ कुनै रङ्गीन चाड वा उत्सवभन्दा कम थिएन। सानो छँदा धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक गहिरो महत्त्वभन्दा पनि मीठा-मीठा परिकार खान पाइने, नयाँ लुगा पहिरिन पाइने, मामाघर जान पाइने र घरका ठूलाबडाबाट आशीर्वाद स्वरूप दक्षिणा तथा टीका थाप्न पाइने कुराले मात्रै उनलाई बढी आकर्षित गर्ने गरेको उनी रमाइला दिनहरू सम्झन्छन्।

त्यस बेला गाउँघरमा लिङ्गे पिङ खेल्ने मात्र होइन, खटखटे खेल्ने अनौठो चलन पनि उत्तिकै लोकप्रिय थियो। खटखटे खेलमा झन्डी, मुकुट, पाना, चिंडी र बोटेजस्ता विशेष चिह्नहरू प्रयोग गरेर पैसा राखेर खेलिने गरेको रोचक अनुभव उनीसँग सुरक्षित छ।

उनको बाल्यकालमा दसैँको सबैभन्दा बढी प्रतीक्षा गरिएको र रमाइलो पक्ष भनेको मामाघर जानु नै हुन्थ्यो। तर आफ्नै मूलघरमा मनाइने दसैँको रौनक र भव्यता अझ बेग्लै प्रकारको हुन्थ्यो। मुकारुङका हजुरबुवा गाउँका एक प्रतिष्ठित प्रमुख अर्थात् ‘राई’ पदवी प्राप्त गरेका सम्मानित व्यक्ति थिए।

त्यसैले त उनको घरमा आसपासका पाँच-छवटा गाउँबाट मानिसहरू आफैँ कोसेली बोकेर दसैँ मनाउन र आशीर्वाद लिन आउने गरेका थिए। कोही दूध तथा दही, कोही केरा, कोही सेलरोटी त कोही अन्य विभिन्न घरेलु परिकारहरू कोसेलीका रूपमा बोकेर ल्याउँथे। गाउँका सयौँ मानिसहरू एकै ठाउँमा भेला हुने र हजुरबुवाले उनीहरू सबैलाई टीका लगाइदिएर आशीर्वाद दिने त्यो परम्परागत दृश्य ज्यादै भव्य हुन्थ्यो।

“हजुरबुवाले निधारभरि अक्षतासहितको टीका लगाइदिनुहुन्थ्यो। गाउँका सबै दाजुभाइ तथा इष्टमित्रहरूसँग भेटघाट हुने, मिष्ठान्न भोजन खान पाइने र ठूलाबाट आशीर्वाद लिन पाइने त्यो क्षण साँच्चै अत्यन्त रमाइलो हुन्थ्यो,” उनी अतीतका पाना पल्टाउँदै सम्झन्छन्।

बाल्यकालको अर्को एउटा रोचक संस्मरण सुनाउँदै उनी भन्छन् कि सानो बेला उनी निकै राम्रो नाचगान गर्थे, जसले गर्दा चाडपर्वका बेला गाउँका बूढापाका र आफन्तहरूले उनलाई रमाइलोका लागि नाच्न लगाउँथे। उनको नृत्य देखेर खुसी भएका मानिसहरूले उनलाई पुरस्कारस्वरूप पैसा दिन्थे।

त्यो बेला एक रुपैयाँ पनि निकै ठूलो रकम मानिन्थ्यो। त्यसरी नाचेर मिहिनेतसाथ कमाएको पैसा लिएर घर फर्कने क्रममा बाटोमा पैसा हराएको र घर पुगेपछि खल्तीमा पैसा नभएको पत् पाउँदा उनी निकै दुःखी बनेका थिए। ठूलाबाट टीका लगाएर पाएको दक्षिणाभन्दा पनि त्यो आफ्नै पसिना र कलामार्फत कमाएको पैसा गुमाउँदाको पीडਾ उनले अझै बिर्सेका छैनन्।

मुकारुङले पहिलेका दिनहरूमा आफूले पनि रातो टीका र जमरा लगाएरै दसैँ मनाउने गरेको भए तापनि पछिल्लो समय जनजातिकै केही समुदायमा नयाँ अभ्यासस्वरूप सेतो दही र अक्षताको मात्र टीका लगाउने परम्परा सुरु भएको पाउँछन्।

आजको सन्दर्भमा दसैँ जनजाति समुदायमाथि जबर्जस्ती लादिएको एक सांस्कृतिक पर्व हो भन्ने खालका विभिन्न बहसहरू पनि बौद्धिक तथा राजनीतिक वृत्तमा चलिरहेका छन्। तर यस विषयमा मुकारुङको धारणा स्पष्ट छ; कुनै पनि समुदाय वा व्यक्तिगत तहमा पर्व मनाउने वा नमनाउने भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा व्यक्तिको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र उनीहरूको सामुदायिक छनोटसँग गहिरो तरिकाले जोडिएको हुन्छ।

चाडपर्वहरूमा हुने गरेका बलिप्रथाजस्ता संवेदनशील विषयमा पनि मुकारुङ अत्यन्त सन्तुलित र व्यावहारिक दृष्टिकोण राख्छन्। अत्यधिक मात्रामा हुने पशुबलिले मानिसको मनमा क्रूरता र हिंसाको अनुभूति गराउन सक्ने कुरामा दुईमत छैन, तथापि मानवलगायत अन्य जीवित प्राणीको अस्तित्व पनि अन्ततः प्रकृतिमै विद्यमान खाद्यचक्रसँगै जोडिएको हुन्छ।

त्यसैले, बलिको संख्यामा व्यापक कटौती गर्नु वा यसलाई न्यूनीकरण गर्नु राम्रो पक्ष भए पनि, चाडपर्वका अवसरमा आफ्नै पारिवारिक क्षमता र परम्पराअनुसार मासु खाने सांस्कृतिक अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा निषेध वा अस्वीकार गर्नुपर्ने पक्षमा उनी नरहेको स्पष्ट पार्छन्।

साहित्य र चाडपर्वबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धबारे प्रस्ट्याउँदै मुकारुङ भन्छन्, “संस्कृति भनेको मानिसको समग्र जीवनशैली र सभ्यताको निरन्तर विकासक्रमसँग अन्योन्याश्रित रूपमा जोडिएको हुन्छ। तसर्थ, आम मानिसका वास्तविक कथा र वेदना लेख्ने साहित्यले मानिसले नै निर्माण गरेका यस्ता विभिन्न सांस्कृतिक अभ्यास र उत्सवहरूलाई पनि सँगसँगै समेटेर अगाडि बढ्नुपर्छ।”

चाडपर्वको यसै विशेष समयमा साहित्यिक पुस्तकहरूको प्रकाशन र बजारमा तिनको बिक्रीवितरण ह्वात्तै बढ्ने सम्भावना प्रचुर रहेको उनी औँल्याउँछन्। दसैँको बिदामा शहरबाट गाउँ फर्कने पाठकहरूले लामो यात्राका क्रममा पढ्नका लागि, आफ्ना इष्टमित्र तथा आफन्तलाई उपहारस्वरूप प्रदान गर्नका लागि वा गाउँमै छाडेर अन्यलाई पनि अध्ययनका लागि प्रेरित गर्न पुस्तक किन्ने गरेको पाइन्छ। यसैकारण प्रकाशकहरूले पनि चाडपर्वको यसै सुवर्ण अवसरलाई विशेष ध्यानमा राखेर नयाँ तथा उत्कृष्ट पुस्तकहरू बजारमा भित्र्याउने गरेको आफ्नै लामो अनुभव रहेको उनी बताउँछन्।

अन्त्यमा, आफ्नो मौलिक संस्कृतिलाई कहिल्यै पनि नबिर्सन, चाडपर्वहरूसँग प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा जोडिएका प्राचीन मिथक तथा सांस्कृतिक प्रतीकहरूको गहिरो अध्ययन गर्न तथा दसैँलगायत चाडपर्वसँग सम्बन्धित उत्कृष्ट साहित्यहरू पढेर आफ्नो ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउने अभ्यासलाई बढावा दिन पनि उनी सबैमा जोडदार आग्रह गर्छन्।