काठमाडौं । १३ नोभेम्बर २०२६, शुक्रवार। यो मिति नजिकिँदै जाँदा, सोशल मिडिया र धेरै सञ्चार माध्यमहरूमा ‘संसार समाप्त हुने’ डर फेरि एकपटक ठूलो मात्रामा चर्चामा आएको छ।

यो मितिको सम्बन्ध ६६ वर्षअघि छापिएको एक वैज्ञानिक अध्ययनसँग छ, जसमा पृथ्वीमा जनसङ्ख्याको भविष्यको आकलन गरिएको थियो।

यसलाई तीन जना अनुसन्धानकर्ताहरूले ४ नोभेम्बर १९६० मा अमेरिकाको ‘साइन्स’ म्यागेजिनमा प्रकाशित गरेका थिए। यसको शीर्षक थियो – ‘प्रलयको दिन: शुक्रवार, १३ नोभेम्बर’।

अनुसन्धानकर्ताहरूले आफ्नो अध्ययनमा भनेका थिए – यदि विश्वको जनसङ्ख्या त्यही गतिमा बढिरह्यो, जसरी उनीहरूले करिब दुई हजार वर्षको तथ्याङ्कमा देखेका थिए, भने उनीहरूको गणितीय मोडेल अनुसार नोभेम्बर २०२६ मा मानिसहरूको सङ्ख्या सैद्धान्तिक रूपमा ‘अनन्त’ (इन्फिनिटी) मा पुग्नेछ।

तर के अनुसन्धानकर्ताहरूले वास्तवमै मानव जातिको विनाशको कुरा गरिरहेका थिए ? के यो मितिको कुनै वैज्ञानिक महत्त्व छ, जसले पृथ्वीमा कुनै वैश्विक विपत्ति वा जीवन समाप्त गर्ने घटनाको सङ्केत गरोस् ?

यस अध्ययनको सुरुवात अस्ट्रियाली-अमेरिकी भौतिकशास्त्री हाइन्ज फोर्न फोस्टरबाट भएको थियो।

उनले दुई जना अनुसन्धानकर्ताहरू, प्याट्रिसिया मोरा र लरेन्स एमियटसँग मिलेर यो अनुसन्धान गरेका थिए। यी तीनै जना अमेरिकी ‘युनिभर्सिटी अफ इलिनोइस’ को इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ विभागमा काम गर्दथे।

अनुसन्धानकर्ताहरूले विश्वको जनसङ्ख्यासँग जोडिएका ऐतिहासिक अनुमानहरूको प्रयोग गरे। यसमा २४ वटा अनुमानहरू सामेल थिए, जुन इस्वी संवत्को सुरुवातदेखि १९५८ सम्मका थिए। यीमार्फत उनीहरूले यो बुझ्ने प्रयास गरे – इतिहासमा मानिसहरूको जनसङ्ख्या कसरी बढ्यो।

अनुसन्धानकर्ताहरू यो मानेर चलेका थिएनन् कि जनसङ्ख्या एक निश्चित दरले बढ्छ। यसको सट्टा उनीहरूले एउटा यस्तो गणितीय मोडेल पेस गरे, जुन तीव्र गतिले बढ्दो जनसङ्ख्या अर्थात् ‘हाइपरबोलिक ग्रोथ’ को अवधारणामा आधारित थियो।

यसमा जनसङ्ख्या मात्र बढ्दैन, बरू समयसँगै त्यसको बढ्ने गति पनि तीव्र हुँदै जान्छ।

यस मोडेलमा मानियो – मानिसहरूको आपसमा कुराकानी गर्ने, एक अर्कालाई मद्दत गर्ने र गठबन्धन बनाउने क्षमताले उनीहरूलाई वातावरणसँग जोडिएका केही सीमाहरू पार गर्न मद्दत गर्दछ।

यसबाट उनीहरू बाँच्ने र प्रजनन गर्ने क्षमता बढ्छ।

ऐतिहासिक तथ्याङ्कहरूमा यो गणितीय समीकरण लागू गरेर अनुसन्धानकर्ताहरू यो निष्कर्षमा पुगे कि उनीहरूको मोडेल २०२६.८७ मा एक यस्तो अवस्थामा पुग्नेछ, जसलाई ‘सिंगुलारिटी’ (एकलता) भनिन्छ। यो समय नोभेम्बर २०२६ को मध्यको आसपास पर्छ।

यसैगरी १३ नोभेम्बर २०२६ को मिति अध्ययनको शीर्षकमा सामेल भयो। यो त्यो मिति थियो, जब मोडेलका अनुसार, समान मान्यताहरूको आधारमा जनसङ्ख्या ‘अनन्त’ भइजाने अनुमान थियो।

पहिलो नजरमा अध्ययनको शीर्षक संसारको अन्त्यको भविष्यवाणी जस्तो लाग्न सक्छ, तर यसको वास्तविक अर्थ बिल्कुलै फरक थियो।

अनुसन्धानकर्ताहरूले न त पृथ्वीसँग कुनै एस्टेरोइड (क्षुद्रग्रह) ठोकिने कुरा गरेका थिए, न सूर्यको विस्फोटको र न त विनाशकारी भूकम्प वा ज्वालामुखी विस्फोटको। उनीहरूले कुनै प्राकृतिक आपत्तिका कारण मानव जातिको विनाशको मिति पनि तय गरेका थिएनन्।

वास्तवमा, उनीहरूले ‘प्रलयको दिन’ को अवधारणाको प्रयोग, त्यो काल्पनिक गणितीय विन्दुको वर्णन गर्नका लागि गरेका थिए जहाँ उनीहरूको समीकरण अनुसार जनसङ्ख्या अनन्त हुन्छ। भौतिक संसारमा यस्तो हुनु असम्भव छ।

सजिलो शब्दमा भन्नुपर्दा यहाँ अनन्तको अर्थ यो होइन – वास्तवमा पृथ्वीमा त्यति धेरै मानिसहरू हुनेछन्। यसले त्यो गणितीय नतिजाहरुलाई दर्साउँछ, जुन कुनै मोडेललाई भविष्यमा अझै अगाडि सम्म लागू गर्दा र त्यसका सर्तहरूलाई बिना कुनै फेरबदल जारी राख्ने कल्पना गर्दा अगाडि आउँछ।

मूल अध्ययनलाई पढ्दा थाहा हुन्छ – अनुसन्धानकर्ताहरू यस कुराबाट जानकार थिए कि वातावरण, स्रोत र जनसङ्ख्याको वरपरको परिस्थितिको प्रभावलाई ध्यानमा नराखी यो मोडेल लागू गर्न सकिँदैन।

यी यस्ता कारणहरू हुन्, जसले जन्म र मृत्यु दरलाई प्रभावित गर्न सक्छन् र जनसङ्ख्या बढ्ने दिशा बदल्न सक्छन्।

इजिप्टको अखबार ‘वातनी’ को २९ नोभेम्बर १९६४ को एक पुरानो कटिङ पनि छापिएको छ। यसमा लेखक मिसेल टेक्लाको नाम छ र यसको शीर्षकले १३ नोभेम्बर २०२६ मा संसार समाप्त हुने कुरा गर्छ।

यसपछि इजिप्टका केही अन्य सञ्चार माध्यमहरूले यो पुरानो कटिङको तस्बिर फेरि प्रकाशित गरेका छन्। यसबाट छ दशकभन्दा बढी समयपछि यो कथा फेरि चर्चामा आएको छ।

तर प्रकाशित लेख र मूल वैज्ञानिक अध्ययनबीच भिन्नता छुट्याउनु जरुरी छ।

१३ नोभेम्बर २०२६ को मिति भएको अध्ययन १९६० मा फोर्न फोस्टर र उनका दुई सहयोगीहरूले प्रकाशित गरेका थिए, न कि मिसेल टेक्लाले।

हालैको मिडिया कभरेजमा टेक्लाको लेखको विषयवस्तुलाई लिएर अलग-अलग दाबीहरू पनि अगाडि आएका छन्।

केही रिपोर्टहरूमा यसलाई जनसङ्ख्यामा भएको वृद्धिसँग जोडिएको अध्ययन भनिएको छ, जबकि अन्यमा सूर्यको गतिविधि, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक आपदाहरूसँग जोडिएको परिकल्पना (हाइपोथिसिस) को उल्लेख गरिएको छ।

त्यसकारण यी सबै परिकल्पनाहरूलाई एउटै वैज्ञानिक सिद्धान्तको हिस्सा मान्नु वा तिनीहरूलाई फोर्न फोस्टरको अध्ययनको नतिजा बताउनु सही हुनेछैन, जबसम्म मूल लेखको पूरा पाठ हेरेर त्यसको वैज्ञानिक सामग्रीसँग तुलना गरिँदैन।

मिसेल टेक्लाको लेखसँग जोडिएका केही मिडिया रिपोर्टहरूमा १३ नोभेम्बर २०२६ मा असाधारण सोलर एक्टिभिटी अर्थात् सौर्य गतिविधि हुने कुरा पनि भनिएको छ। यसमा यो आशङ्का व्यक्त गरिएको छ – यसका कारण चुम्बकीय गडबडीहरू र प्राकृतिक विपदहरू हुन सक्छन्।

तर वास्तविक सोलर स्टोर्म (सौर्य आँधी) र कुनै खास दिन सौर्य विपद हुने दाबीबीच भिन्नता छुट्याउनु जरुरी छ।

सौर्य गतिविधि एक परिचित प्राकृतिक घटना हो। सूर्यमा यस्ता चक्रहरू आउँछन्, जसको क्रममा उसको गतिशीलताको स्तर बदलिइरहन्छ।

यस समयमा कहिलेकाहीं कोरोनल मास इजेक्सन र सौर्य ज्वालाहरू पनि निस्कन्छन्, जसले पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रलाई प्रभावित गर्न सक्छन्।

तेस्रो सौर्य आँधीहरूले सञ्चार प्रणाली, उपग्रह (स्याटेलाइट) र नेभिगेसन प्रणालीहरूमा गडबडी ल्याउन सक्छन्। यिनको असर बिजुलीको ग्रिडमा पनि पर्न सक्छ।

तर यी खतराहरूको यो अर्थ होइन कि सूर्यले कुनै निश्चित मितिमा पृथ्वीलाई तहसनहस पार्दिनेछ।

सन् १९६० मा ‘साइन्स’ म्यागेजिनमा छापिएको जनसङ्ख्यासँग जोडिएको अध्ययनमा त्यस्तो कुनै प्रमाण दिइएको छैन, जसले १३ नोभेम्बर २०२६ को मितिलाई सौर्य गतिविधि वा भूगर्भीय र जलवायुसम्बन्धी आपदाहरूसँग जोडोस्।

१३ नोभेम्बर २०२६ मा पृथ्वीका लागि कुनै खगोलीय खतरासँग जोडिएको दाबीहरूको अनुसन्धान गर्दै खगोलविद् इमाद मुजाहिदले भनेका छन् कि यस वर्ष सौर्य गतिविधिहरू आफ्नो चरम सीमामा पुगिरहेका छन्। यद्यपि, वैज्ञानिकहरू दशकौंदेखि यो घटनाको बारेमा पहिले नै जानकार छन् र यो न त कुनै अचानक हुने घटना हो र न त कुनै अप्रत्याशित फेरबदल।

मुजाहिदले बिबिसी न्युज अरबीलाई बताएअनुसार सौर्य गतिविधिहरू प्राकृतिक चक्रहरूबाट गुज्रिन्छन् र सौर्य आँधी ब्रह्माण्डको उत्पत्तिको समयदेखि नै हुँदै आएका छन्। यद्यपि, वैज्ञानिक र प्राविधिक विकासका कारण अब वैज्ञानिकहरू पहिलेको तुलनामा यी कुराहरूमा राम्रो ढङ्गले नजर राख्न सक्छन्, यिनको अध्ययन गर्न सक्छन् र यिनको बारेमा अनुमान लगाउन सक्छन्।

उनले भने – आगामी १३ नोभेम्बरमा त्यस्तो कुनै ज्ञात वा अनुमानित खगोलीय घटना छैन, जसले पृथ्वीको सुरक्षालाई लिएर चिन्ता वा डर पैदा गरोस्।

मुजाहिदले जोड दिए – खगोल विज्ञान वा ब्रह्माण्ड विज्ञानमा त्यस्तो कुनै सङ्केत छैन, जसले संसारको अन्त्य नजिकिँदै गरेको तर्फ इशारा गर्छ।

उनले भने – यो मितिलाई लिएर गरिएका दाबीहरू खगोल विज्ञानका विशेषज्ञहरूको बयान वा चेतावनीहरूमा आधारित छैनन्। बरू अलग-अलग माध्यमबाट संस्थाहरू र मानिसहरूले यिनलाई बिना कुनै वैज्ञानिक आधार साझा गरिरहेका छन्।

यी स्पष्टीकरणहरू परिचित प्राकृतिक घटनाहरू, जस्तै सौर्य गतिविधिका चक्र, सौर्य आँधीहरू र संसारको अन्त्यको अप्रमाणित भविष्यवाणीहरूसँग तिनलाई जोड्ने व्याख्याहरू बीचको भिन्नता स्पष्ट गर्ने सन्दर्भमा अगाडि आएका हुन्।

पुरानो समीकरणलाई २०२६ को वास्तविक परिस्थितिहरूमा लागू गर्नमा सबैभन्दा ठूलो समस्या यो मान्नु हो कि जनसङ्ख्या बढ्ने पुरानो तरिका बिना कुनै ठूलो फेरबदल जारी रहनेछ।

तर पछिल्ला धेरै दशकहरूमा संसारमा जनसाङ्ख्यिकीय, सामाजिक र आर्थिक स्तरमा ठूला फेरबदलहरू आएका छन्। यसको सिधा असर प्रजनन दर, मृत्यु दर र जनसङ्ख्याको वृद्धिमा परेको छ।

तथ्याङ्कहरूका अनुसार, विश्वको जनसङ्ख्या बढ्ने दर १९६० को दशकमा आफ्नो चरम सीमामा थियो। यसपछि यसमा बिस्तारै गिरावट आउन थाल्यो। यसको मतलब यो हो कि जनसङ्ख्यामा वास्तविक वृद्धिको प्रवृत्ति त्यो मोडेल अनुसार जारी रहेन, जसको प्रयोग अनुसन्धानकर्ताहरूले १९६० मा गरेका थिए।

अध्ययन प्रकाशित हुने समयमा विश्वको जनसङ्ख्या करिब तीन अर्ब थियो। अब यो आठ अर्बभन्दा बढी भइसकेको छ, तर यो कुनै पनि हालतमा त्यो अनन्त सङ्ख्याको नजिक पुगेको छैन, जसको कल्पना समीकरणमा गरिएको थियो।

अर्कोतर्फ, संयुक्त राष्ट्रसंघका हालैका अनुमानहरूले यस पुरानो अध्ययनमा बताइएको स्थितिसँग बिल्कुलै भिन्न तस्बिर प्रस्तुत गर्छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघको आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभागको तर्फबाट जारी रिपोर्ट ‘वर्ल्ड पपुलेशन प्रोस्पेक्ट्स २०२४’ का अनुसार, विश्वको जनसङ्ख्या २०२४ मा करिब ८.२ अर्बबाट बढेर यो शताब्दीको २०८० को दशकको मध्यसम्म लगभग १०.३ अर्ब पुग्ने अनुमान छ। यसपछि यसमा बिस्तारै गिरावट सुरु हुनेछ र २१०० सम्म यो करिब १०.२ अर्ब रहनेछ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुमानहरूबाट यो थाहा हुन्छ कि यो शताब्दीको दौरान विश्वको जनसङ्ख्या आफ्नो चरम सीमामा पुग्ने सम्भावना अब बढी छ। यसको कारण धेरै बढी जनसङ्ख्या भएका देशहरूमा प्रजनन दरमा अनुमानभन्दा धेरै तीव्र गतिमा आएको गिरावट हो।

धेरै देशहरूमा अब चिन्ताको विषय केवल बढ्दो जनसङ्ख्या मात्र रहेको छैन, बरू यसमा प्रजनन दरमा आएको गिरावट, औसत उमेरमा भएको वृद्धि र वृद्धवृद्धाहरूको बढ्दो सङ्ख्या पनि सामेल छ।