काठमाडौं । रुसले पोल्याण्ड र बुल्गेरियालाई अब ग्यास आपूर्ति नगर्ने बताएको छ किनभने यी दुवै देशले आफ्नो मुद्रा रुबलमा पैसा तिर्न अस्वीकार गरेका छन्। युरोपेली संघले रुसको यो कदम ब्ल्याकमेलिङजस्तै भएको बताएको छ । ब्लुमबर्गको रिपोर्टका अनुसार रुसको मागलाई स्वीकार गर्ने देश पनि छन् । यसले बिस्तारै युरोपका केही देशहरू भ्लादिमिर पुटिनको अगाडि नरम हुन थालेको सङ्केत गर्छ।

युक्रेनमाथि आक्रमण गरे पनि रुसले युरोपेली मुलुकलाई ग्यास आपूर्ति गर्ने क्रम जारी राखेको छ । यद्यपि, पश्चिमी देशहरूले रूसमाथि धेरै कठोर प्रतिबन्धहरू लगाएपछि राष्ट्रपति पुटिनले घोषणा गरे कि “गैर-मैत्रीपूर्ण” देशहरूले ग्यास किन्न रूसी मुद्रामा पैसा तिर्नुपर्नेछ। रुसको राज्य सञ्चालित ऊर्जा कम्पनी गाजप्रोमले पोल्याण्ड र बुल्गेरियामा आपूर्ति कटौती गरेको र रुबलमा भुक्तान नभएसम्म आपूर्ति सुचारू नगर्ने बताएको छ।

इयु आयोगकी अध्यक्ष उर्सुला भोन डर लेयनले भनेसी शिन् – युरोपका ऊर्जा कम्पनीहरू रूसको मागको विरुद्धमा छन् किनभने यसले युरोपेली संघ प्रतिबन्धहरूको उल्लङ्घन गर्ने सम्भावना छ। रुसको ठूलो ऊर्जा कम्पनी ग्याजप्रोमको नजिकको स्रोतले ब्लुमबर्गलाई बताएअनुसार चार युरोपेली देशहरूले भ्लादिमिर पुटिनको माग अनुरूप ग्यास आपूर्तिको लागि रुबलमा भुक्तान गर्न थालेका छन्।

ब्लूमबर्गले स्रोतलाई उद्धृत गर्दै युरोपका १० कम्पनीले ग्याजप्रोम बैंकमा खाता खोलेको बताएको छ । रूसको भुक्तानी मागहरू पूरा गर्न यो खाता खोल्न आवश्यक छ। इयुद्वारा लगाइएको प्रतिबन्धको प्रतिक्रिया दिँदै, रूसले अप्रिल १ देखि सबै आपूर्तिहरूको लागि रुबलमा तिर्न माग गर्यो। तर धेरै इयु सदस्य राष्ट्रहरूले त्यसो गर्न अस्वीकार गरे र यो रुसमाथि लगाइएको प्रतिबन्धको उल्लङ्घन हुने बताए।

सन् २०१९ मा इयु को कुल प्राकृतिक ग्यास आयातको ४१ प्रतिशत रुसबाट आएको थियो । यदि रूसबाट युरोपमा ग्यास आपूर्ति बन्द भयो भने इटाली र जर्मनी सबैभन्दा बढी प्रभावित हुनेछन् किनभने यी दुई देशले सबैभन्दा बढी ग्यास आयात गर्छन्। बेलायतले रुसबाट पाँच प्रतिशत मात्र ग्यास आयात गर्छ भने अमेरिकाले रुसबाट ग्यास आयात गर्दैन ।

पोल्याण्डको ग्यास भण्डार ७६ प्रतिशत भरिएको छ तर बुल्गेरियामा १७ प्रतिशत मात्रै ग्यास बाँकी छ। “यो केही दिनको कुरा होइन। समस्या अर्को हिउँदमा आउनेछ, त्यसैले भण्डारहरू पुनःपूर्ति गर्नु महत्त्वपूर्ण छ,” ऊर्जा नीति अनुसन्धान विश्लेषक सिमोन ट्याग्लियापिट्राले भने। बुल्गेरियाले अजरबैजानबाट ग्यास आपूर्ति बढाउन विचार गरिरहेको र टर्की-ग्रीससँग पनि सम्झौता गरिरहेको बताएको छ।

पोल्याण्डले नर्वेको ग्यास भण्डार जोड्न नयाँ पाइपलाइन निर्माण गरिरहेको छ, जुन अक्टोबर २०२२ सम्ममा निर्माण हुनेछ। यसबाहेक छिमेकी राष्ट्र लिथुआनियाबाट पनि ग्यास आपूर्ति बढाउँदै गएको छ । पोल्याण्डका उप विदेश मन्त्रीले बीबीसीलाई भने: “हामीसँग अमेरिका र खाडी देशहरू लगायत अन्य सहयोगीहरूबाट ग्यास किन्नको विकल्प छ।”

कतार, अल्जेरिया वा नाइजेरिया जस्ता विद्यमान निर्यातकर्ताहरूमा पनि युरोप जान सक्छ तर छोटो समयमा उत्पादन बढाउन केही व्यावहारिक कठिनाइहरू छन्। अनुसन्धान विश्लेषक बेन म्याकविलियम्सले भने, “ग्यास आपूर्तिका लागि अन्य विकल्पहरू हेर्न गाह्रो छ किनभने हामीसँग यी ठूला पाइपहरू छन् जसले रूसबाट सिधै युरोपमा ग्यास ल्याउँछन्।”

अमेरिकाले यस वर्षको अन्त्यसम्ममा युरोपलाई थप १५ अर्ब घनमिटर तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) पठाउन सहमत भएको छ । कम्तिमा २०३० सम्म हरेक वर्ष थप ५० अर्ब घनमिटर ग्यास आपूर्ति गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । युरोपले ऊर्जाका अन्य स्रोतहरूको प्रयोग पनि बढाउन सक्छ, तर त्यसो गर्न समय लाग्छ र यो त्यति सजिलो पनि छैन।

“नवीकरणीय ऊर्जाको कार्यान्वयन समय लाग्ने प्रक्रिया हो र यो अहिलेको समाधान होइन,” ट्याग्लियापिट्रा भन्छन् “अर्को जाडोमा हामी कोइलाबाट चल्ने पावर प्लान्टहरू खोलेर केही परिवर्तन गर्न सक्छौं जस्ति इटाली र जर्मनीले योजना बनाइरहेका छन् ।” युरोपेली संघले २०३० भन्दा पहिले युरोपलाई रूसी जीवाश्म ईन्धनबाट मुक्त गर्ने योजना प्रस्ताव गरेको छ – जसमा ग्यास आपूर्तिमा विविधता ल्याउने र हिटिङ र बिजुली उत्पादनबाट ग्यास प्रतिस्थापन गर्ने समावेश छ।

ऊर्जा नीति अनुसन्धानकर्ता बेन म्याकविलियम्स भन्छन् कि ग्यास भन्दा तेल आपूर्ति विकल्प खोज्न सजिलो छ, किनकि थोरै तेल रूसबाट आउँछ, बाँकी अन्य ठाउँबाट आउँछ। अर्कोतर्फ अमेरिकाले साउदी अरबलाई तेल उत्पादन बढाउन आग्रह गरिरहेको छ । तर, साउदी अरेबियाले यसअघि तेलको मूल्य घटाउनको लागि उत्पादन बढाउने अमेरिकी अनुरोधलाई अस्वीकार गरेको थियो।

साउदी अरब तेल आपूर्ति गर्ने देशहरूको संगठन ओपेकमा सबैभन्दा ठूलो तेल उत्पादक हो। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा कच्चा तेल व्यापारको लगभग ६० प्रतिशत ओपेकद्वारा गरिन्छ। तेलको मूल्य निर्धारणमा ओपेकको भूमिका धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। हालसम्म ओपेकका कुनै पनि सदस्यले उत्पादन बढाउने कुनै पनि आग्रहलाई स्वीकार गरेका छैनन् ।

रुस ओपेकको सदस्य होइन । तर तेल उत्पादकहरुको आम्दानीमा सुधार गर्न उसले सन् २०१७ देखि ‘ओपेक प्लस’ नामबाट ओपेकसँग काम गर्दै आएको छ । अमेरिकाले भेनेजुएलामाथि लगाइएको तेल निर्यात प्रतिबन्धलाई पनि खुकुलो बनाउने विचार गरिरहेको छ । भेनेजुएला पहिले अमेरिका जाने तेलको प्रमुख निर्यातक थियो, तर अहिले चीनलाई ठूलो मात्रामा तेल बेच्दैछ।

अमेरिकाले रुसी तेल, ग्यास र कोइला आयातमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने घोषणा गरेको छ । बेलायतले यस वर्षको अन्त्यसम्ममा रुसी तेलमाथिको आफ्नो निर्भरता अन्त्य गर्नेछ र ईयूले ग्यास आयातमा दुई तिहाइ कटौती गर्नेछ। रुसले आफ्नो तेल नाकाबन्दीले “विश्व बजारको लागि विनाशकारी नतिजा” निम्त्याउने चेतावनी दिएको छ।

रुसले युक्रेनमा आक्रमण गरेपछि तेल र ग्यास दुवैको मूल्य बढेको छ । रूस अमेरिका र साउदी अरेबिया पछि विश्वको तेस्रो ठूलो उत्पादक हो। रुसले दैनिक ५० लाख ब्यारेल कच्चा तेल निर्यात गर्छ । प्रतिबन्धको घोषणा हुनु अघि, यसको आधा युरोप गएको थियो। बेलायतको तेल आवश्यकताको करिब ८ प्रतिशत रुसबाट आयात हुने गरेको छ ।

रुसी तेलमा अमेरिकाको निर्भरता कम छ । २०२० मा, अमेरिकाको तेलको लगभग प्रतिशत रूसबाट आउँदै थियो। आईईएका अनुसार अप्रिलमा रुसको तेल उत्पादन दैनिक ७ लाख ब्यारेलमा झरेको छ । अप्रिलको अन्त्यसम्ममा उत्पादन दैनिक १५ लाख ब्यारेल पुग्ने र मे महिनासम्म करिब ३० लाख ब्यारेल पुग्ने आईईएले जनाएको छ ।

यसको पछाडिको कारण के हो भने, मार्चदेखि युरोपेली खरिदकर्ताहरूले रुसको विकल्प खोजिरहेका छन् र अमेरिकाले पनि रुसी तेल आयातमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको छ । रुसले अब आफ्नो तेलको लागि एसिया वा अन्य ठाउँमा नयाँ बजारहरू खोज्नुपर्नेछ, तर उत्पादनमा निरन्तर गिरावट आयो भने यसले अन्ततः यसको अर्थतन्त्रलाई असर गर्नेछ।

यो द्वन्द्वका कारण उपभोक्ताले बढेको बिजुली र इन्धनको महशुल खेप्नु पर्नेछ । बेलायतमा इन्धनको भाउ घटाएर इन्धनको बिललाई नियन्त्रणमा राखिएको छ । तर, अप्रिलमा यसको मूल्यमा क्याप बढाएपछि अप्रिलमा इन्धनको बिल ७०० पाउण्डबाट बढेर २,००० पाउण्ड पुग्नेछ। आउँदो शरद ऋतुमा मूल्यहरू फेरि बढाउँदा, इन्धनको बिल लगभग ३००० पाउण्ड पुग्नेछ।

बेलायतमा पनि पेट्रोल र डिजेलको मूल्य बढेको छ । अब कीर्तिमानी मूल्यका कारण सवारी चालकहरु मारमा परेकाले सरकारले इन्धनको महसुल घटाउने घोषणा गरेको छ ।

म्याकविलियम्स भन्छन्, “मलाई लाग्छ कि हामी यस्तो संसारमा छौं जहाँ यदि रूसी तेल र ग्यास युरोपमा जान बन्द हुन्छ भने हामीले तिनीहरूलाई प्रयोग गर्नको लागि यी चीजहरू उपभोग कम गर्नुपर्नेछ। अब वार्ताको एक भाग यो हो कि हामी मानिसहरूलाई उनीहरूको घर एक डिग्री कम तातो गर्न भन्न सक्छौं ।”