मानव सभ्यताको समग्र विकासको इतिहासलाई मिहिन ढङ्गले केलाउने हो भने यो केवल भौतिक संरचनाहरूको जग मात्र होइन, बल्कि मानवीय चेतना, गहिरो संवेदना र अन्तर्मनको अनवरत यात्राको एउटा जीवन्त रूपरेखा हो।

आधुनिक मानिसले विज्ञान, सूचना प्रविधि, विश्व अर्थतन्त्र र जटिल राजनीतिक संरचनाका क्षेत्रमा अभूतपूर्व एवं अद्भुत प्रगति हासिल गर्न सफल भएको छ, तर यति धेरै सङ्ख्याका भौतिक उपलब्धिहरूका बीच पनि आजको सम्पूर्ण संसार चरम अशान्त, दिग्भ्रमित र अस्थिर देखिन्छ।

विश्वका विभिन्न कुनाहरूमा भइरहेका विनाशकारी युद्ध, भित्रभित्रै मौलाएको हिंसा, असीमित लोभ, बढ्दो असहिष्णुता, गम्भीर मानसिक तनाव र द्रुत गतिमा भइरहेको नैतिक पतनले आधुनिक मानव समाजलाई एउटा गहिरो र भयावह सङ्कटतर्फ निरन्तर धकेलिरहेको छ।

यस्तो जटिल अवस्थामा संसारको सामु एउटा मूलभूत र गम्भीर प्रश्न उठ्छ कि के केवल बाह्य प्रगति र भौतिक रूपान्तरण मात्रै समग्र मानवताको समुन्नतिका लागि वास्तविक आधार हुन सक्छन् ?

यस यक्ष प्रश्नको सही उत्तर खोज्दै जाँदा हामी अन्ततः आफ्नो अन्तर्मनको शान्तितर्फ नै फर्किन पूर्ण रूपमा बाध्य हुन्छौँ, किनकि आन्तरिक वा शान्त अन्तर्मनबिना निर्माण भएको कुनै पनि सभ्यता बाहिरी रूपमा जतिसुकै चम्किलो र भव्य देखिए पनि भित्री रूपमा अत्यन्तै कमजोर, खोक्रो र धराशायी हुन्छ।

वास्तवमा अन्तर्मन नै मानिसको जीवन र अस्तित्वको वास्तविक केन्द्रविन्दु हो, जहाँबाट व्यक्तिका सम्पूर्ण बाह्य व्यवहार, विचार, निर्णय र सामाजिक सम्बन्धहरू निर्देशित र प्रतिबिम्बित भइरहेका हुन्छन्।

यदि व्यक्तिको मन भित्रैबाट अशान्त र उद्वेलित छ भने संसारको अथाह धन, राजनीतिक शक्ति वा वैश्विक प्रसिद्धिले पनि उसको जीवनलाई स्थिर, सन्तुलित र सुरक्षित बनाउन कदापि सक्दैन।

यसको ठीक विपरीत, यदि मानिसको अन्तर्मन शान्त र दृढ छ भने जस्तैसुकै कठिन, प्रतिकूल र संकटपूर्ण परिस्थितिमा पनि उसले आफ्नो मानसिक सन्तुलन कायम राख्दै आशा र सकारात्मकताको सुखद अनुभूति गर्न सक्छ।

यही शाश्वत सत्यलाई आत्मसात् गरेकाले नै हाम्रो गौरवशाली पूर्वीय दर्शनले सधैँभरि आत्मशुद्धि, ध्यान, कठोर संयम र करुणालाई नै मानव जीवनको मूल आधारस्तम्भका रूपमा स्विकार्दै आएको छ।

तर विडम्बना, आजको आधुनिक संसारमा मानिसको सम्पूर्ण ध्यान केवल बाह्य उपलब्धि, भौतिक सुख र विलासितातर्फ अत्यधिक रूपमा केन्द्रित हुन पुगेको देखिन्छ। तीव्र प्रतिस्पर्धा, घातक उपभोक्तावाद र देखासिकी वा प्रदर्शनको आधुनिक संस्कृतिले मानिसलाई निरन्तर तुलना र कहिल्यै समाप्त नहुने असन्तोषको एउटा निकृष्ट चक्रमा कसिलो गरी बाँधिरहेको छ।

आजभोलि सामाजिक सञ्जालमा देखिने कृत्रिम सफलता र झूटो रवाफले साधारण मानिसलाई समेत आफ्नो वास्तविक जीवनप्रति असन्तुष्ट र निराश बनाइरहेको छ।

वर्तमान समयमा मानिससँग समय र साधन त प्रचुर मात्रामा उपलब्ध छन्, तर जीवनको असली तत्त्व मानिने आन्तरिक शान्ति भने पूर्ण रूपमा हराएको छ। भौतिक साधनहरू पर्याप्त भए पनि मनमा सन्तोष छैन र मानव समाजमा सम्बन्धहरू त धेरै छन्, तर ती सम्बन्धहरूमा हुनुपर्ने आत्मीयता, संवेदनशीलता र प्रेम बिस्तारै हराउँदै गइरहेको महसुस हुन्छ।

यस्तो गम्भीर र निराशाजनक अवस्थामा शान्त अन्तर्मनको आवश्यकता व्यक्तिगत सुखका लागि मात्र नभएर सम्पूर्ण मानव सभ्यताको स्थायित्व र दीर्घकालीन रक्षाका लागि अपरिहार्य र अनिवार्य शर्त बनेको छ।

वास्तविक अर्थमा शान्त अन्तर्मन भनेको आत्मस्वीकृति, उच्च विवेक र जागृत चेतनाको एउटा उत्तम अवस्था हो। जब कुनै पनि मानिस आफ्नो भित्र लुकेर बसेको लोभ, क्रोध, अहंकार, ईर्ष्या र भयलाई नजिकबाट बुझ्न र आत्मसात् गर्न थाल्छ, तब मात्र उसको भित्री गहिराइमा वास्तविक शान्तिको आरम्भ हुन पुग्छ।

यही गहिरो आत्मबोधले मानिसलाई अरूप्रति सहिष्णु, अरूको दुःखमा संवेदनशील र संसारप्रति करुणामय बन्न सिकाउँछ, किनभने अशान्त मनले सधैँ समाजमा विभाजन, द्वेष र कलह सिर्जना गर्छ भने शान्त मनले सधैँ आपसी सहअस्तित्व, भाइचारा र एकताको भावना विकास गर्दछ।

हाम्रो पूर्वीय अध्यात्मले शान्त अन्तर्मनलाई मानव जीवनको सर्वोच्च र पवित्र उपलब्धिका रूपमा व्याख्या गरेको छ। पवित्र ग्रन्थ भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले स्थिर बुद्धि भएको अर्थात् स्थितप्रज्ञ मानिस तिनै हुन् जो जीवनमा आइपर्ने सुख-दुःख, लाभ-हानि र जय-पराजयजस्ता द्वन्द्वहरूमा सधैँ समान र विचलित नभई रहन सक्छन् भनी मार्गदर्शन गर्नुभएको छ।

त्यसैगरी बौद्ध दर्शनले पूर्ण सजगता, सम्यक दृष्टि र ध्यानका माध्यमबाट संसारको दुःख र तृष्णाबाट मुक्ति पाउने व्यावहारिक मार्ग देखाउँछ भने उपनिषद्हरूले आत्मबोधलाई नै शाश्वत एवं असीम शान्तिको एकमात्र अकाट्य आधार मानेका छन्।

प्राचीनकालका यी शिक्षाहरू केवल कुनै विशिष्ट धार्मिक अवधारणा वा सिद्धान्त मात्र होइनन्, बरु यी त मानव मनोविज्ञान र नैतिक जीवनलाई सुव्यवस्थित सञ्चालन गर्ने अत्यन्तै गहिरा र वैज्ञानिक सूत्रहरू हुन्।

आजको आधुनिक विज्ञानले समेत मानसिक शान्तिको यही सर्वोच्च महत्त्वलाई ढिलै भए पनि आत्मसात् र स्वीकार गर्न थालेको छ। आधुनिक मनोविज्ञान र न्यूरोसाइन्सका क्षेत्रमा भएका अनेकौँ गहन अध्ययन तथा अनुसन्धानहरूले नियमित ध्यान, मेडिटेसन र सकारात्मक सोचले मानिसको मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई सन्तुलित र सुदृढ बनाउने प्रमाणित गरिसकेका छन्।

ध्यान र योगका माध्यमबाट मानसिक तनाव कम हुने, भावनात्मक नियन्त्रण क्षमता बढ्ने र मानिसमा सहानुभूति एवं परोपकारको भावना विकास हुने तथ्यहरू वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भइरहँदा यसले आध्यात्मिक अभ्यास स्वस्थ र सन्तुलित जीवनको व्यावहारिक आधार हो भन्ने कुरालाई अकाट्य रूपमा पुष्टि गर्दछ।

एउटा समुन्नत, सभ्य र विकसित मानवता निर्माण गर्नका लागि केवल आर्थिक वृद्धि, गगनचुम्बी भवन वा प्राविधिक विकास मात्र कदापि पर्याप्त हुन सक्दैनन्। यदि भौतिक विकासको रफ्तारसँगै मानिसमा नैतिक चेतना र मानवीय मूल्य मान्यताको विकास हुन सकेन भने त्यो समाज अन्ततः विभाजित, अराजक र भयानक रूपमा हिंसात्मक बन्न सक्छ।

आज सिंगो विश्वले भोगिरहेका जटिल समस्याहरू जस्तै व्यापक भ्रष्टाचार, विनाशकारी युद्ध, तीव्र पर्यावरण विनाश, जलवायु परिवर्तन र डरलाग्दो सामाजिक असमानता वास्तवमा मानवको अशान्त, लोभी र असन्तुष्ट मनकै दुष्परिणाम हुन्।

जब मानिस केवल आफ्नो संकुचित स्वार्थ र अहम्मा केन्द्रित हुन्छ, तब मानवता स्वतः कमजोर र मृतप्रायः बन्न पुग्छ। तर जब मानिसको अन्तर्मन शान्त, निर्मल र जागरूक हुन्छ, तब ऊ केवल आफ्नो व्यक्तिगत हितमा मात्र सीमित नरहेर सिंगो समाज र सामूहिक कल्याणको चिन्ता गर्न थाल्छ।

शान्त अन्तर्मनले नै समाजमा आपसी सहिष्णुता, भाइचारा र रचनात्मक संवादको सुन्दर संस्कृति निर्माण गर्दछ, जसले परिवारमा गहिरो प्रेम बढाउँछ, शिक्षा क्षेत्रमा नैतिकताको जग बसाल्छ, देशको राजनीतिलाई विशुद्ध सेवामुखी बनाउँछ र राज्यको नेतृत्वलाई नागरिकप्रति बढी जिम्मेवार एवं जवाफदेही तुल्याउँछ।

करुणा र विवेकले भरिपूर्ण भएको व्यक्ति नै समाजका लागि सदा सर्वदा प्रेरणाको अजस्र स्रोत बन्न सक्छ, त्यसैले मानव सभ्यताको वास्तविक उन्नति भौतिक भवन, चिल्ला सडक वा आधुनिक प्रविधिको संख्याले मात्र मापन गर्न सकिँदैन, बरु त्यो त मानिसहरूको चेतनाको स्तर र उनीहरूको आपसी व्यवहारबाट मात्र मापन हुन सक्छ।

यही गम्भीर वास्तविकतालाई मनन गर्दै आजको आधुनिक शिक्षा प्रणालीमा पनि समयानुकूल व्यापक परिवर्तन र रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

हाम्रा विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्न र बजारका लागि प्राविधिक रोजगारी पहिल्याउन मात्र विद्यार्थीहरूलाई तयार पारेर पुग्दैन, बरु उनीहरूलाई आत्मअनुशासन, सामाजिक सहानुभूति, उच्च नैतिकता र मानसिक सन्तुलन कायम राख्ने जीवनोपयोगी सीपहरू पनि सिकाउनु आवश्यक छ।

नियमित ध्यान, योग, परिष्कृत साहित्य, जीवन दर्शन र मानवीय मूल्यहरूलाई यदि हामीले वर्तमान शिक्षा पद्धतिसँग अभिन्न रूपमा जोड्न सक्यौँ भने मात्र नयाँ पुस्ता अधिक संवेदनशील, उत्तरदायी र जिम्मेवार बन्न सक्छ, किनकि ज्ञानको वास्तविक उद्देश्य केवल प्रतिस्पर्धा जितेर अहम् बढाउनु मात्र होइन, बल्कि जीवनलाई साँचो अर्थमा सुन्दर र अर्थपूर्ण बनाउनु पनि हो।

यसरी हेर्दा शान्त अन्तर्मन र समुन्नत मानवताबीच अत्यन्तै अन्योन्याश्रित र गहिरो सम्बन्ध रहेको स्पष्ट हुन्छ। जहाँ मानिसको मन शुद्ध हुन्छ, त्यहाँ हिंसा र अपराध स्वतः घट्छ, जहाँ मानवीय चेतना जागृत हुन्छ, त्यहाँ सामाजिक अन्याय र शोषण कम हुन्छ, र जहाँ हृदयमा करुणाको वास हुन्छ, त्यहाँ जाति, धर्म वा वर्गका नाममा हुने विभाजनहरू आफैँ कमजोर भएर जान्छन्।

मानवताको सुखद भविष्य केवल अत्याधुनिक प्रविधिको विकासमा मात्र पूर्ण रूपमा निर्भर छैन, बरु त्यो त मानिसको आन्तरिक चेतनाको स्तरमा बढी निर्भर गर्दछ।

यदि मानव जातिले बाह्य संसारका वैज्ञानिक रहस्यहरूलाई जितेर पनि आफ्नै चञ्चल र अशान्त मनलाई जित्न सकेन भने यो सुन्दर मानव सभ्यता अन्ततः आफ्नै कारणले महासंकटमा पर्न सक्छ। तसर्थ, शान्त अन्तर्मन नै समुन्नत र सभ्य मानवता निर्माणको सबैभन्दा बलियो र भरपर्दो आधार हो।

बाह्य भौतिक विकासले मानिसको जीवनलाई क्षणिक सुविधा र विलासिता दिन सक्छ, तर आन्तरिक शान्ति र निर्मलताले मात्र मानव जीवनलाई साँचो अर्थ र दीर्घकालीन सन्तोष प्रदान गर्दछ।

कुनै पनि सभ्यताको स्थायित्व र दीर्घायु सैन्य शक्ति वा आर्थिक सम्पत्तिमा होइन, बरु मानव हृदयको पवित्रता र निष्छलतामा टिकेको हुन्छ। जब मानिसले आफ्नो अन्तर्मनलाई पूर्ण रूपमा शुद्ध, सन्तुलित, सचेत र करुणामय बनाउँछ, तब मात्र साँचो अर्थमा समुन्नत र आदर्श मानवताको निर्माण सम्भव हुन्छ र यही शान्त एवं दिव्य चेतनाले नै भविष्यको मानव सभ्यतालाई अधिक मानवीय, दिगो, कल्याणकारी र उज्यालो बनाउन सक्छ।

अन्ततः शुद्ध अन्तर्मनले व्यक्तिगत स्तरमा असीम शान्ति ल्याउँछ र त्यही व्यक्तिगत शान्ति बिस्तारै समाजमा फैलिँदै सामाजिक सद्भाव, समन्वय र विश्व बन्धुत्वमा परिणत हुन्छ।

अन्तर्मन शुद्ध नभएसम्म संसारमा गरिने जस्तोसुकै बाह्य विकास र कूटनीति पनि अस्थायी र देखावटी मात्र हुन्छ, तर जब अन्तर्मन निर्मल र निष्कपट बन्छ, तब मानव समाज स्वतः समन्वित, दिगो, शान्तिपूर्ण र सभ्य बनेर जान्छ, त्यसैले समग्र मानव सभ्यता र मानवताको शाश्वत एवं अचुक सूत्र नै यही हो- शुद्ध अन्तर्मन र समन्वित समाज, जसले हामीलाई भौतिक प्रगतिको शिखरमा पुर्‍याउँदै उच्च नैतिक उन्नतितर्फ डोर्‍याउनेछ।

उपसचिव, नेपाल सरकार (प्रमुख कोष नियन्त्रक, कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङ)