काठमाडौँ । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह नेतृत्वको सरकारले नेपालको इतिहासमै पहिलो पटक खुला प्रतिस्पर्धात्मक प्रणालीमार्फत राजदूत चयन गर्ने ऐतिहासिक निर्णय गरेको छ । यसै कदम अन्तर्गत परराष्ट्र मन्त्रालयले बिहीबार (जेठ १४ गते) एक औपचारिक सूचना र विस्तृत ‘टर्म्स अफ रिफरेन्स’ (टीओआर) जारी गर्दै रिक्त रहेका विभिन्न कूटनीतिक नियोगहरूका लागि योग्य नेपाली नागरिकहरूबाट आवेदन तथा सिफारिस आह्वान गरेको हो ।

मुलुकको परराष्ट्र नीति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कूटनीतिको प्रभावकारी सञ्चालन तथा प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यका साथ यो नयाँ प्रणाली सुरु गरिएको मन्त्रालयले जनाएको छ । यसअघि दलहरूको राजनीतिक भागबन्डा र परराष्ट्र सेवाका कर्मचारीको आधारमा मात्र गरिने राजदूत नियुक्तिमा व्याप्त आलोचनालाई चिर्न वर्तमान सरकारले यो विधिको सुरुवात गरेको हो ।

१७ मुलुकमा रिक्त पदका लागि आवेदन खुला

हाल नेपालका विदेशस्थित ४४ कूटनीतिक नियोगहरूमध्ये १७ वटा मुलुकमा राजदूत पद रिक्त छन् । मन्त्रालयका अनुसार भारत, चीन, अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलिया, इजरायल, दक्षिण कोरिया, अस्ट्रिया, बहराइन, बंगलादेश, मलेसिया, ओमान र साउदी अरेबिया लगायतका देशहरूका लागि यो प्रतिस्पर्धा गराइनेछ ।

को-को हुन सक्छन् उम्मेदवार ? (न्यूनतम योग्यता र सर्तहरू)

राजदूत नियुक्तिसम्बन्धी निर्देशिका, २०७५ (संशोधन २०७९) को अधीनमा रही मन्त्रालयले राजदूत पदका लागि १५ बुँदे कडा मापदण्ड र योग्यता तोकेको छ, जसमध्ये मुख्य बुँदाहरू यसप्रकार छन्:

• उमेर र नागरिकता: न्यूनतम ३५ वर्ष पूरा भएको नेपाली नागरिक हुनुपर्ने ।

• शैक्षिक योग्यता: मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालयबाट न्यूनतम स्नातक (ब्याचलर) तह उत्तीर्ण भएको हुनुपर्ने । (अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, राजनीतिक विज्ञान, कानुन, अर्थशास्त्र वा जनप्रशासनमा स्नातकोत्तर वा सोभन्दा माथिको योग्यता भएकालाई प्राथमिकता दिइनेछ) ।

• भाषा र कूटनीतिक ज्ञान: अंग्रेजी भाषामा राम्रो दक्षता भएको र भियाना महासन्धि एवं कूटनीतिक अभ्यासबारे राम्रो ज्ञान भएको हुनुपर्ने ।

• स्वार्थको द्वन्द्व (Conflict of Interest): कुनै पनि विदेशी राष्ट्रको स्थायी वा अस्थायी आवासीय अनुमति पत्र (पीआर/ग्रीन कार्ड) नलिएको हुनुपर्ने । साथै, प्रस्तावित देशमा कुनै पनि प्रकारको व्यक्तिगत वा व्यापारिक स्वार्थ नबाझिएको र विदेशी सहायता प्राप्त गैरसरकारी संस्था (आईएनजीओ/एनजीओ) मा कार्यरत नरहेको हुनुपर्ने ।

• नैतिक चरित्र: उच्च नैतिक चरित्र र प्रतिष्ठा भएको, कालोसूचीमा नपरेको, तथा भ्रष्टाचार वा नैतिक पतन देखिने कुनै पनि फौजदारी कसुरमा अदालतबाट सजाय नपाएको हुनुपर्ने ।

आवेदन दिने तरिका र अन्तिम मिति

यस नियुक्ति प्रक्रियामा योग्य व्यक्ति आफैँले दरखास्त पेस गर्न सक्छन् भने अन्य कतिपय अवस्थामा कुनै व्यक्ति वा निकायले उपयुक्त ठहऱ्याएको उम्मेदवारको नाम र विवरण सिफारिस पनि गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ ।

इच्छुक आवेदकहरूले परराष्ट्र मन्त्रालयको आधिकारिक वेबसाइटमा उपलब्ध अनलाइन फारममार्फत आफ्नो विस्तृत व्यक्तिगत विवरण (सीभी/बायोडाटा), शैक्षिक योग्यता र व्यावसायिक अनुभवका कागजातहरू अपलोड गर्नुपर्नेछ । आवेदन बुझाउने अन्तिम मिति आगामी जेठ २२ गते (जुन ५) अपराह्न ५:०० बजेसम्म तोकिएको छ ।

कसरी हुन्छ त छनोट ?

यो पद विशिष्ट श्रेणी (राजपत्रांकित विशिष्ट श्रेणी सरह) को हुनेछ र यसको कार्यकाल सामान्यतया ४ वर्षको रहनेछ ।

[परराष्ट्र मन्त्रालयमा अनलाइन आवेदन] 
          ↓
[मन्त्रालयद्वारा प्रारम्भिक स्क्रिनिङ र सर्टलिस्ट तयार]
          ↓
[मन्त्रिपरिषद्‌मा नाम सिफारिस]
          ↓
[संसदीय सुनुवाइ समितिबाट अनुमोदन]
          ↓
[राष्ट्रपतिद्वारा औपचारिक नियुक्ति]

मन्त्रालयले प्राप्त आवेदनहरू संकलन गरी प्रारम्भिक योग्यताका आधारमा ‘सर्टलिस्ट’ (प्रारम्भिक सूची) तयार पार्नेछ । सर्टलिस्टमा परेका उम्मेदवारहरूलाई मात्र थप प्रक्रियाका लागि मन्त्रालयले सम्पर्क गर्नेछ । मन्त्रिपरिषद्को निर्णय, संसदीय सुनुवाइको अनुमोदन र सम्बन्धित देशको ‘एग्रिमो’ (सहमति) आएपछि मात्र राष्ट्रपतिबाट राजदूतको औपचारिक नियुक्ति हुनेछ ।

यो नयाँ व्यवस्थाले नेपालको कूटनीतिक क्षेत्रमा बौद्धिक, योग्य र विज्ञ व्यक्तिहरूको पहुँच पुग्ने र आर्थिक एवं जलवायु कूटनीतिमा नेपालको उपस्थिति बलियो हुने विश्वास गरिएको छ ।