काठमाडौं। पृथ्वीमा सूर्य वा अन्तरिक्षको समैभन्दा नजिकको स्थानको कुरा आउँछ हाम्रो दिमागमा तुरुन्तै सगरमाथाको नाम आउँछ। तर, अन्तरिक्ष वा सूर्यको सबैभन्दा नजिक रहेको पृथ्वीको सतहको विन्दु सगरमाथा नभएर दक्षिण अमेरिकी देश इक्वेडरमा अवस्थित चिम्बोराजो हिमाल हो।

समुद्री सतहबाट मापन गर्दा सगरमाथा संसारकै सर्वोच्च शिखर भए तापनि, पृथ्वीको केन्द्र बाट नाप्दा चिम्बोराजोको चुचुरो सूर्य र अन्तरिक्षको सबैभन्दा नजिक पर्न जान्छ।

सगरमाथा भन्दा कसरी नजिक ?

यो भौगोलिक अनौठोपन बुझ्न पृथ्वीको बनावटलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। पृथ्वी पूर्ण रूपमा गोलो नभएर अण्डाकार छ जसका कारण यो भूमध्यरेखाको आसपासमा केही फुलिएको वा बाहिर निस्किएको छ।

सगरमाथा समुद्री सतहबाट ८,८४८.८६ मिटर अग्लो छ तर यो भूमध्यरेखाभन्दा टाढा (२८ डिग्री उत्तर अक्षांशमा) अवस्थित छ। समुद्री सतहबाट ६,२६३ मिटर मात्र अग्लो छ (सगरमाथा भन्दा करिब २,५८५ मिटर होचो)। तर, यो भूमध्यरेखाको ठीक माथि (१ डिग्री दक्षिण अक्षांशमा) अवस्थित छ।

यही ‘इक्वेटोरियल बल्ज’ (भूमध्यरेखीय फैलावट) का कारण जब पृथ्वीको केन्द्रबाट दूरी मापन गरिन्छ । पृञ्वीको केन्द्रबाट नाप्दा चिम्बोराजोको चुचुरो ६,३८४.४ किलोमिटर टाढा पुग्छ, जबकि सगरमाथा ६,३८२.३ किलोमिटर मात्र टाढा छ। यसरी चिम्बोराजोको चुचुरो सगरमाथाको तुलनामा अन्तरिक्ष र सूर्यतर्फ २.१ किलोमिटर बढी अगाडि फैलिएको छ।

चिम्बोराजोको फेदीमा कस्तो छ त जनजीवन ?

यो क्षेत्र एउटा निष्क्रिय ज्वालामुखी पर्वत हो, जसको अन्तिम विष्फोट सन् ५५० को आसपास भएको मानिन्छ। यसको वरपरको जनजीवन र वातावरण अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण तर प्राकृतिक रूपले समृद्ध छ ।

सूर्यको सबैभन्दा नजिकको विन्दुमा पाइला टेक्न संसारभरका पर्वतारोहीहरू यहाँ आउने गर्छन्। भूमध्यरेखामा हावाको चाप अन्य स्थानको तुलनामा कम हुने हुनाले यहाँ ६,२०० मिटरकै उचाइमा पनि पर्वतारोहण गर्दा सगरमाथाको झैं कडा शारीरिक श्रम र श्वासप्रश्वासको चुनौती सामना गर्नुपर्छ।

यो हिमाल ‘चिम्बोराजो फाउना रिजर्भ’ भित्र पर्दछ। यहाँ एन्डियन क्षेत्रका दुर्लभ ऊँट प्रजातिका ‘भिकुनिया’, ल्लामा, र अल्पाकाहरू चरिरहेका देख्न सकिन्छ। साथै, आकाशमा उड्ने विशाल चरा ‘एन्डियन कन्डोर’ पनि यहाँको मुख्य आकर्षण हो।

चिम्बोराजोको हिमनदीको शुद्ध हिउँ काटेर बजारमा बेच्ने यहाँको प्राचीन संस्कृति थियो। बाल्टाजार उशका यस हिमालका ‘अन्तिम बरफ काट्ने मानिस’ का रूपमा विश्वभर चर्चित थिए, जसको केही समयअघि मात्र निधन भएको छ। अहिले यहाँका स्थानीय समुदायहरू कृषि र पर्यावरण-पर्यटनमा निर्भर छन्।

स्थानीय आदिवासी समुदाय किउचुवाका लागि चिम्बोराजो केवल एउटा हिमाल मात्र होइन। उनीहरूको संस्कृतिमा यसलाई ‘माता चिम्बोराजो’ (एक महिला देवी) का रूपमा पूजा गरिन्छ र यसलाई प्रकृतिको संरक्षक मानिन्छ।

यो स्थानले सिकाउँछ कि उचाइलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्दा संसारको भूगोल कसरी बदलिन्छ। समुद्री सतहको मापनमा सगरमाथा शीर्ष स्थानमा छ भने ब्रह्माण्ड र सूर्यतर्फको पहुँचमा चिम्बोराजोले नै बाजी मार्छ।