काठमाडौं । ‘केप भर्डे फिफा विश्वकपमा पराजित भएको भए पनि यस खेलको वास्तविक विजेता उही नै हो जस्तो लाग्छ।’

फिफा विश्वकप फुटबलमा अर्जेन्टिनासँग खेलको अन्तिम क्षणमा एक गोलले पराजित भएपछि बीबीसीका सिनियर फुटबल रिपोर्टर इयान डेनिसको यो टिप्पणीबाट स्पष्ट हुन्छ कि केप भर्डेले विश्वभरका फुटबल प्रेमीहरूमाझ कस्तो अमिट छाप छोडेको छ।

निर्धारित ९० मिनेटको खेलमा अर्जेन्टिनालाई बराबरीमा रोक्न सफल केप भर्डेले अर्जेन्टिनाका प्रशंसकहरूको ढुकढुकी झण्डै बन्द गराइदिएको थियो। तर, खेलको १११औं मिनेटमा केप भर्डेका डानी बोर्गेसको आत्मघाती गोल (अन गोल) ले अर्जेन्टिनालाई जितायो।

यद्यपि, यस वर्षको फिफा विश्वकपमा केप भर्डेले सुरुदेखि नै सबैलाई चकित पारेको छ। केप भर्डेको टोली पहिलो पटक फिफा विश्वकप खेलिरहेको थियो। यो फिफा वरीयतामा ६४औं स्थानमा छ। तर, केप भर्डे विश्वको दोस्रो नम्बरको टोली अर्जेन्टिनाविरुद्धको खेलमा एक समय दुई–दुईको बराबरीमा थियो।

फुटबल विश्वकपमा यो सानो टापु राष्ट्र केप भर्डेले स्पेन र उरुग्वे जस्ता देशहरूलाई कडा चुनौती दियो र नकआउट चरणमा स्थान बनायो। यो टोली समूह चरणमा एउटा पनि खेलमा पराजित भएन। केप भर्डे अफ्रिकाको एउटा सानो टापु देश हो, जसको जनसंख्या ५ लाखभन्दा केही बढी मात्र छ।

‘ब्लु शार्क’ को नामले परिचित केप भर्डेको टोलीले आफ्नो छनोट समूहमा पहिलो स्थान हासिल गर्दै २०२६ फिफा विश्वकपको टिकट काटेको थियो। केप भर्डेको टोली यसअघि कहिल्यै पनि फुटबलको सबैभन्दा ठूलो प्रतियोगिता फिफा विश्वकपमा खेलेको थिएन।

पश्चिम अफ्रिकामा सेनेगलको तटभन्दा ५०० किलोमिटरभन्दा टाढा आन्ध्र महासागरमा अवस्थित यस सानो टापु समूहका लागि यो उपलब्धि कुनै समय एक असम्भव सपना मानिन्थ्यो।

आउनुहोस्, जानौं यस सानो मुलुकका ६ प्रमुख विशेषताहरू:

१. पोर्चुगालीहरू आउनुअघि यहाँ चमेरोको मात्र बासस्थान थियो

करिब ४,००० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल भएको केप भर्डेमा जम्मा १० वटा टापुहरू छन्, जसमध्ये ९ वटामा मानव बस्ती छ। यहाँको एक मात्र स्थानीय प्रजाति ‘ग्रे लङ-इयर्ड ब्याट’ (खैरो लामो कान भएको चमेरो) हो। प्राचीन कालदेखि यही चमेरो यस टापु समूहमा बस्दै आएको थियो।

ऐतिहासिक अभिलेख अनुसार, सन् १४५६ मा यहाँ पुगेपछि पोर्चुगालीहरूले दक्षिणी टापु सान्टियागोमा ‘रिबेरा ग्रान्ड’ नामक बस्ती बसाएका थिए। आज यस सहरको नाम ‘सिदादे वेल्हा’ हो। यो देशको राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहर प्रायाबाट केही किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित छ।

पोर्चुगालीहरूले यी टापुहरूको नाम अफ्रिकी मुख्य भूमिको सबैभन्दा नजिक रहेको केप भर्डे प्रायद्वीपको नामबाट राखेका हुन्। आज यसै प्रायद्वीपमा सेनेगलको राजधानी डकार अवस्थित छ।

२. अफ्रिका र अमेरिकाबीचको दास व्यापारको प्रमुख केन्द्र

अफ्रिका र अमेरिकाबीचको आफ्नो रणनीतिक अवस्थितिका कारण १६औं शताब्दीमा केप भर्डे एटलान्टिक पार हुने दास व्यापारको एउटा प्रमुख केन्द्र बन्यो। यो अमानवीय व्यापार ३०० वर्षभन्दा बढी समयसम्म चलिरह्यो।

अनुमान अनुसार, प्रत्येक वर्ष अफ्रिकाबाट ल्याइएका करिब ३,००० दासहरूलाई युरोप र अमेरिका पठाउनका लागि केप भर्डेमा बेचबिखन गरिन्थ्यो। तीमध्ये केही मानिसहरूलाई केप भर्डेमै राखिन्थ्यो, जहाँ उनीहरूलाई नुन खानीहरूमा र पोर्चुगलका लागि विकास गरिँदै गरेको कपासको प्रारम्भिक खेतीमा काम लगाइन्थ्यो।

दास व्यापारको यस विरासतले केप भर्डेको जनसंख्याको संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्यो। आज यहाँको अधिकांश जनसंख्या मिश्रित अफ्रिकी र युरोपेली मूल (मुख्य रूपमा पोर्चुगाली) को छ। त्यसैले, यहाँको आधिकारिक भाषा पोर्चुगाली भए तापनि अधिकांश मानिसहरू ‘केप भर्डियन क्रियोल’ पनि बोल्दछन्। यो पोर्चुगाली र अफ्रिकी भाषाहरूको मेलबाट बनेको भाषा हो, जसका ९ वटा उपभाषाहरू (बोलीहरू) छन्। प्रत्येक आबाद टापुको आफ्नै छुट्टै बोली छ।

औपनिवेशिक शासनको छाप धर्ममा पनि स्पष्ट देखिन्छ। अमेरिकी गुप्तचर निकाय सीआईएको ‘द वर्ल्ड फ्याक्टबुक’ का अनुसार, देशको ७२.५ प्रतिशत जनसंख्या क्याथोलिक धर्मावलम्बी छन्।

३. पर्यटकहरूको मनपर्ने गन्तव्य

टापुहरूबीचको लामो दूरी, सीमित जमिन, खेतीयोग्य भूमिको अभाव र ज्वालामुखीय चट्टानले ढाकिएको विशाल क्षेत्र जस्ता कारणहरूले गर्दा विगत साढे पाँच सय वर्षमा केप भर्डेको जनसंख्या तुलनात्मक रूपमा कमै मात्र बढेको छ।

यसको क्षेत्रफल एल साल्भाडोरको क्षेत्रफलको पाँच भागको एक भागभन्दा पनि कम छ, जबकि एल साल्भाडोर ल्याटिन अमेरिकाको सबैभन्दा सानो देश हो। यसबाहेक, यहाँको करिब ११ प्रतिशत जमिन मात्र खेतीयोग्य छ।

विश्व बैंकको अनुमान अनुसार, सन् २०२४ मा केप भर्डेको जनसंख्या करिब ५.२४ लाख थियो। त्यसको तुलनामा सोही वर्ष यस टापु समूहमा करिब १२ लाख पर्यटक भित्रिएका थिए, अर्थात् पर्यटकहरूको संख्या देशको कुल जनसंख्याभन्दा दोब्बरभन्दा बढी थियो।

वास्तवमा, पर्यटन नै केप भर्डेको अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो आधार हो। अमेरिकी वाणिज्य मन्त्रालय लगायतका विभिन्न स्रोतहरूका अनुसार, देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) मा पर्यटनको हिस्सा करिब एक-चौथाई रहेको छ।

देशभित्र बस्ने केप भर्डेका नागरिकहरूको संख्या, विदेशमा बसोबास गर्ने उनीहरूका मानिसहरू (प्रवासी समुदाय) को तुलनामा कम छ। सरकारको सन् २०२३ को अनुमान अनुसार, विश्वभर करिब २० लाख केप भर्डेलीहरू बस्छन्। तीमध्ये अधिकांश पोर्चुगल र अमेरिकामा बसोबास गर्छन्। यद्यपि, विस्तृत र समग्र अध्ययनको अभावमा केही विज्ञहरूले यस अनुमानमाथि प्रश्न समेत उठाएका छन्।

४. अफ्रिकाको सबैभन्दा स्थिर लोकतन्त्रमध्ये एक

सन् १९५१ मा पोर्चुगलले केप भर्डेको दर्जा उपनिवेशबाट बदलेर वैदेशिक प्रान्त बनाइदियो। तर, यो परिवर्तनले त्यहाँका मानिसहरूको वास्तविक स्वशासन र स्वतन्त्रताको बढ्दो आकांक्षालाई पूरा गर्न सकेन।

सन् १९५० र १९६० को दशकमा अमिल्कार काब्राल जस्ता स्थानीय नेताहरूले गिनी-बिसाउको स्वतन्त्रता आन्दोलनसँग मिलेर पोर्चुगाली शासनविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष सुरु गरे। यो रक्तपातपूर्ण मुक्ति संग्राम अन्ततः ५ जुलाई १९७५ मा केप भर्डेको स्वतन्त्रतासँगै समाप्त भयो।

स्वतन्त्रतापछि सन् १९९० सम्म केप भर्डेमा एक-दलीय शासन व्यवस्था रह्यो। त्यसपछि ‘मुभमेन्ट फर डेमोक्रेसी’ (एमपिडी) को उदयसँगै बहुदलीय राजनीतिको बाटो खुल्यो र जनवरी १९९१ मा देशमा पहिलो पटक बहुदलीय निर्वाचन सम्पन्न भयो।

त्यसबेलादेखि केप भर्डेले शान्तिपूर्ण र स्थिर राजनीतिक व्यवस्था कायम राखेको छ। यहाँ सत्ताको हस्तान्तरण लोकतान्त्रिक पद्धतिबाट हुँदै आएको छ। देशको संस्थागत व्यवस्थामा जनताद्वारा निर्वाचित राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, राष्ट्रिय सभा (संसद) र सर्वोच्च अदालत सामेल छन्।

सत्ता परिवर्तनको यो लोकतान्त्रिक परम्परा सन् २०२१ मा फेरि बलियो भयो, जब सेन्टर-लेफ्ट विपक्षी नेता जोस मारिया नेभेसले राष्ट्रपति निर्वाचन जिते। उनको जितसँगै सेन्टर-राइट एमपिडी पार्टीको झण्डै १० वर्षको राजनीतिक वर्चस्वको अन्त्य भयो।

५. नदी र ताल नभएको, केवल ज्वालामुखीको देश

अत्यन्तै सुक्खा जलवायु भएको केप भर्डेमा न त कुनै नदी छ, न ताल, न कुनै ताजा वा मीठो पानीको कुनै ठूलो प्राकृतिक स्रोत। त्यसैले घर-घरमा पुग्ने पिउने पानी पूर्ण रूपमा समुद्री पानीलाई मीठो बनाउने ‘डिसेलिनेसन प्लान्ट’ बाट आउँछ।

यहाँ निकै कम वर्षा हुन्छ। खडेरी (सूखा) प्रायः परिरहन्छ र कतिपय अवस्थामा यो वर्षौंसम्म कायम रहन्छ। यसका कारण यहाँ बालीनालीको उत्पादन नराम्ररी प्रभावित हुँदै आएको छ र खाद्यान्न संकट पनि पैदा भएको छ।

ज्वालामुखीय गतिविधिबाट बनेको यस टापु समूहको अधिकांश भूभाग उबडखाबड, सुक्खा र खेतीका लागि प्रतिकूल छ। साल, बोआ विस्टा र मायो जस्ता केही टापुहरू समतल छन् र बालुवाका ढिस्काहरूले ढाकिएका छन्, जबकि सान्टो अन्ताओ र साओ निकोलाउ जस्ता टापुहरू अग्ला चट्टान र ठाडो भीरका लागि प्रसिद्ध छन्।

देशको सबैभन्दा अग्लो स्थान ‘पिको दो फोगो’ हो, जसको उचाइ २,८२९ मिटर छ। यो नै केप भर्डेको एक मात्र सक्रिय ज्वालामुखी पनि हो। यस ज्वालामुखीको सबैभन्दा पछिल्लो विष्फोट नोभेम्बर २०१४ देखि फेब्रुअरी २०१५ को बीचमा भएको थियो।

साढे दुई सय वर्षमा यो सबैभन्दा लामो ज्वालामुखी विष्फोट थियो। यसको गम्भीर परिणाम पनि आयो; धेरै गाउँहरू पूर्ण रूपमा ध्वस्त भए र करिब १,००० मानिसहरूले आफ्नो घर छोडेर सुरक्षित स्थानमा जानुपरेको थियो।

६. संगीत परम्परा: सेजारिया एभोराको ‘मोर्ना’ र ‘फुनाना’

केप भर्डे आफ्नो अद्वितीय संगीत परम्पराका लागि पनि चिनिन्छ। यहाँका दुई प्रमुख परम्परागत संगीत स्वरूपहरू ‘मोर्ना’ र ‘फुनाना’ हुन्।

केप भर्डेमा परम्परागत संगीत त्यहाँका मानिसहरूको दैनिक जीवनको अभिन्न अङ्ग हो। यो सार्वजनिक उत्सवहरूमा मात्र नभई पारिवारिक समारोहहरूमा पनि उत्तिकै उत्साहका साथ गुञ्जायमान हुन्छ। यहाँको सबैभन्दा प्रमुख संगीत विधा मोर्ना हो। सन् २०१९ मा युनेस्कोले यसलाई मानवताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको सूचीमा समावेश गरेको थियो।

ढिलो लय र भावपूर्ण उदासीले भरिएको मोर्नामा ‘साउदादे’को भावना झल्किन्छ। यसले आफ्नो जन्मभूमि वा प्रियजनहरूबाट बिछोडिनुको पीडा र गहिरो लगावलाई व्यक्त गर्दछ, विशेष गरी ती मानिसहरूको भावनालाई, जो आफ्नो देशबाट टाढा विदेशमा बस्छन्। यसमा गिटार, काभाकिन्हो (एउटा सानो तार भएको बाजा), भायोलिन र हल्का तालबाजाहरूको प्रयोग गरिन्छ।

मोर्नालाई विश्वभर चिनाउने सबैभन्दा ठूलो श्रेय महान् गायिका सेजारिया एभोरा (१९४१–२०११) लाई जान्छ। ‘नाङ्गो खुट्टाकी डिभा’को नामले चिनिने एभोराले यस संगीत शैलीलाई विश्वका सबैभन्दा प्रतिष्ठित मञ्चहरू सम्म पुर्‍याइन्।

केप भर्डेको दोस्रो प्रमुख परम्परागत संगीत शैली फुनाना हो। यसको पहिचान तीव्र, जोसिलो र नृत्यका लागि उपयुक्त लयले हुन्छ। यसमा मुख्य रूपमा एकर्डियन र फेरिन्हो (फलामको छडलाई रगडेर बजाइने तालबाजा) को प्रयोग गरिन्छ।