काठमाडौँ । सन् २०२३ अप्रिल २० को मध्यरातमा एउटा शक्तिशाली विस्फोटले रुसको बेलगराद सहरलाई स्तब्ध बनायो। घटनास्थलको सीसीटीभी फुटेजमा सुरुमा जेट इन्जिनको जस्तो तीव्र सिठ्ठीको आवाज र त्यसलगत्तै भयानक धमाका सुनिएको थियो।

विस्फोट यति शक्तिशाली थियो कि आवासीय क्षेत्रको बीचभागमा गहिरो खाडल बन्यो भने एउटा कार उछिट्टिएर नजिकैको पसलको छतमा पुग्यो। यो घटना रुसी लडाकु विमानले गल्तीवश आफ्नै भूमिमा बम खसालेको एउटा बलियो र प्रमाणित उदाहरण हो, जुन सहरको बीचमा भएकाले तत्कालै अभिलेखमा समेटिन पुग्यो।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार रुसी अधिकारीहरूले यस्ता सयौँ घटनाहरूलाई गोप्य राख्न चाहेका छन्। स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यम ‘एस्ट्रा’ को अनुमान अनुसार, फेब्रुअरी २०२२ मा युक्रेनमाथि रुसले आक्रमण सुरु गरेयता रुसी युद्धक विमानहरूले रुस वा रुसको नियन्त्रणमा रहेका युक्रेनी क्षेत्रहरूमा कम्तीमा ३३४ वटा बम गल्तीवश खसालिसकेका छन्।

एस्ट्राका अनुसार यसै वर्ष मात्रै कम्तीमा २६ वटा यस्ता गल्तीवश बम खसाइएका घटना दर्ता भइसकेका छन्। एस्ट्राकी प्रधान सम्पादक अनास्तासिया चुमाकोवाका अनुसार आपत्कालीन सेवाका स्रोतहरू, प्रत्यक्षदर्शी वा दस्तावेजी प्रमाणहरूद्वारा पुष्टि भएका घटनाहरूलाई मात्र यस अनुमानमा समावेश गरिएको हुनाले वास्तविक संख्या योभन्दा धेरै बढी हुन सक्छ।

हालै मे महिनामा युक्रेनसँग सीमा जोडिएको बेलगराद क्षेत्रमा रेलवे लाइनमा बम खस्दा एउटा यात्री रेल दुर्घटनाग्रस्त भएको थियो भने अर्को एउटा घटनामा घरमा बम खस्दा एक नागरिकको ज्यान समेत गएको थियो।

के हो ‘ग्लाइड बम’ र कसरी हुन्छ त्रुटि ?

रुसी लडाकु विमानबाट गल्तीवश खस्ने हतियारहरूमा ठूलो संख्या ‘ग्लाइड बम’को रहेको छ। यी बमहरूमा ससाना पखेटाहरू (विंगलेट्स) जडान गरिएका हुन्छन्, जसले गर्दा बमलाई लामो दूरीमा रहेको लक्ष्यसम्म पठाउन सकिन्छ।

रुसी बमवर्षक विमानहरू युक्रेनको हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको दायराभन्दा बाहिर अर्थात् आफ्नै आकाशमा सुरक्षित रहेर यी बमहरू खसाल्छन् र बमहरू हावामा तैरिएर (ग्लाइड गर्दै) युक्रेनको तोकिएको लक्ष्यसम्म पुग्छन्। तर, जब यी बममा जडान गरिएका पखेटाहरू समयमै खुल्दैनन्, तब यी बम युक्रेन नपुगी रुसकै भूमिमा खस्न पुग्छन्।

स्वतन्त्र अनुसन्धान समूह ‘कन्फ्लिक्ट इन्टेलिजेन्स टिम’ का प्रमुख रुस्लान लेभिएभका अनुसार पखेटा खोल्ने स्प्रिङलाई सक्रिय बनाउने विस्फोटक चार्जमा खराबी आउनाले यस्तो हुने गर्दछ। पखेटा नखुलेपछि यी बमहरू ग्लाइड हुन पाउँदैनन् र साधारण बमजस्तै सिधै तल खस्छन्।

३०० भन्दा बढी बम आफ्नै भूमिमा खस्नु ठूलो संख्या देखिए पनि रुसले प्रयोग गर्ने ग्लाइड बमको कुल संख्याको तुलनामा यो सामान्य भएको लेभिएभको तर्क छ। उनका अनुसार रुसले प्रतिमहिना ६ हजारभन्दा बढी यस्ता बम प्रयोग गर्ने गर्दछ र एस्ट्राको अनुमान अनुसार वार्षिक १०० देखि २०० वटा बममा खराबी आउनु प्रविधिको सामान्य त्रुटि मान्न सकिन्छ।

लगातारको तैनाथी र गोपनीयता

बीबीसी रुसी सेवाका डिफेन्स र एरोस्पेस संवाददाता पावेल अक्स्योनोभका अनुसार रुसी विमानहरूको लगातारको तैनाथी पनि यसको एउटा मुख्य कारण हो। सामान्य अवस्थामा मिसनबाट फर्किएपछि विशेषज्ञहरूले विमानको धेरै दिनसम्म मर्मत र जाँच गर्छन्, तर युद्धको समयमा मिसनबाट फर्किने बित्तिकै अर्को मिसनमा पठाइने हुनाले प्राविधिक त्रुटिको सम्भावना अत्यधिक रहन्छ।

अधिकांश यस्ता दुर्घटनाहरू युक्रेनको औद्योगिक सहर खार्किभसँग सीमा जोडिएको रुसको बेलगराद क्षेत्रमा हुने गर्दछन्। खार्किभ क्षेत्रीय प्रशासनका प्रमुख ओलेह सिनेहुबोभका अनुसार सन् २०२६ को सुरुवातदेखि जुन २९ सम्म मात्रै रुसले खार्किभ क्षेत्रमा ४७३ वटा ग्लाइड बम आक्रमण गरिसकेको छ।

रुसले आफ्नै भूमिमा हुने यस्ता बमबारीका घटनाहरूलाई कहिल्यै पनि आधिकारिक रूपमा स्वीकार गर्दैन। एस्ट्राकी प्रधान सम्पादक चुमाकोवाका अनुसार एकपटक बेलगरादका गभर्नरले रुसी बमकै कारण भएको क्षतिलाई युक्रेनी आक्रमण भनी गलत दाबी गरेका थिए भने अर्को घटनामा प्रहरीले सडकको बीचमा खसेको बमको तस्बिर खिच्न चालकहरूलाई प्रतिबन्ध लगाएको थियो।

यस गोपनीयताका कारण वास्तविक मानवीय र आर्थिक क्षतिको सही आँकलन गर्न कठिन छ। यद्यपि, जबसम्म ग्लाइड बम रुसी सेनाको सबैभन्दा प्रभावकारी हतियारका रूपमा रहिरहन्छ, तबसम्म रुसले यस्ता आन्तरिक मानवीय क्षतिलाई युक्रेनविरुद्धको युद्धको एउटा अनिवार्य मूल्यका रूपमा स्वीकार गरिरहने देखिन्छ।