कक्स बजार, बंगलादेश। म्यान्मामा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व, बंगलादेशका शरणार्थी शिविरमा चुलिँदो अभाव र मानव बेचबिखनको फैलाउँदो सञ्जालका कारण हजारौं रोहिङ्ग्या शरणार्थीहरू आफ्नो जीवन हत्केलामा राखेर समुद्री मार्ग हुँदै दक्षिणपूर्वी एसियातर्फ पलायन हुन बाध्य भइरहेका छन्।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार सन् २०२५ समुद्री यात्राका क्रममा रोहिङ्ग्याहरूका लागि इतिहासकै सबैभन्दा घातक वर्ष साबित भएको थियो भने सन् २०२६ मा पनि यो मृत्यु र बेपत्ताको शृङ्खला रोकिएको छैन।

त्यस्तै एउटा अत्यन्तै जोखिमपूर्ण यात्राबाट मृत्युलाई जितेर जीवित फर्किन सफल भएकी एक प्रतिनिधि पात्र हुननु् २५ वर्षीया राहेला बेगम। सन् २०१७ मा म्यान्माको राखाइन राज्यमा सुरु भएको हिंसाबाट भागेर बंगलादेशको कक्स बजारस्थित शरणार्थी शिविर पुगेकी उनले शिविरभित्रको कष्टकर जीवनबाट मुक्ति पाउने आशामा गत अप्रिलमा मलेसिया जाने उद्देश्यले यात्रा सुरु गरेकी थिइन्।

करिब २८० जना यात्रु बोकेको त्यो डुंगा यात्रा सुरु भएको चार दिनपछि अन्डमान सागरमा दुर्घटनाग्रस्त भई डुबेको थियो। त्यसपछि उनी दुई दिन र एक रात काठको एउटा पाटाको सहारामा अनन्त समुद्रमा तैरिइन्।

अन्ततः एउटा उद्धार जहाजको ध्यानाकर्षण गराउन सफल भएपछि मात्र उनको ज्यान जोगिन सकेको थियो। आफ्नो भयावह अनुभव सुनाउँदै उनले भनिन्, “मैले एउटा काठको फलेक समात्न सफल भएँ र त्यसैको सहारामा दुई दिन अनि एक रात बिताएँ। म त एउटा मृत शरीरजस्तै समुद्रमा तैरिरहेको थिएँ, धेरै प्रयास गरेपछि मात्र टाउको उठाएर उद्धारकर्ताहरूको ध्यान आफूतिर खिच्न सकें।”

हाल बंगलादेशको कक्स बजार क्षेत्रमा १० लाखभन्दा बढी रोहिङ्ग्या शरणार्थीहरू बसोबास गरिरहेका छन्। बंगलादेश सरकारले उनीहरूलाई शिविरबाहिर स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्न वा कुनै रोजगारी गर्न नदिने कडा नीति अपनाएको छ।

यही बाध्यता र अभावका कारण धेरै रोहिङ्ग्याहरू समुद्री मार्ग हुँदै मलेसिया, इन्डोनेसिया र थाइल्यान्ड पुग्ने जोखिमपूर्ण बाटो रोज्न विवश छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्त (युएनएचसीआर) को तथ्यांक अनुसार सन् २०२५ मा छ हजार ५०० भन्दा बढी रोहिङ्ग्याहरूले समुद्री मार्गबाट शिविर छाड्ने प्रयास गरेका थिए।

तीमध्ये करिब ९०० जनाको मृत्यु भएको वा बेपत्ता भएका थिए, जुन अहिलेसम्मकै सबैभन्दा उच्च संख्या हो। सन् २०२६ को जनवरीदेखि मे महिनासम्म मात्रै कक्स बजारका शिविरहरूबाट दुई हजार ३०० जनाले समुद्री यात्रा थालिसकेका छन्, जुन गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा झण्डै दोब्बर हो।

यता मानव बेचबिखन गर्ने आपराधिक गिरोहहरूले सुरक्षित र सुन्दर जीवनको प्रलोभन देखाएर शरणार्थीहरूलाई जालमा पार्ने गरेका छन्। कक्स बजारबाट करिब एक घण्टाको दूरीमा रहेको टेकनाफबाट यात्रुहरूलाई पहिले साना ट्रलरमार्फत समुद्रसम्म पुर्‍याइन्छ र त्यसपछि ठूला जहाजमा सारेर दक्षिणपूर्वी एसियाका देशहरूतर्फ पठाइने गरिन्छ।

नाम नखुलाउने सर्तमा एक तस्करले प्रत्येक यात्राबाट आफूले दुई लाख ५० हजार टकासम्म आम्दानी गर्ने गरेको स्वीकार गरेका छन्। उनका अनुसार यो अवैध धन्दाको सञ्जाल बंगलादेश, म्यान्मा, थाइल्यान्ड र मलेसियासम्म फैलिएको छ।

अर्कोतर्फ, बंगलादेशी अधिकारीहरूले भने मानव बेचबिखन नियन्त्रणका लागि आफ्नोतर्फबाट अथक प्रयास जारी रहेको दाबी गरेका छन्। तटरक्षक बलका लेफ्टिनेन्ट मोहम्मद रनक रहमानका अनुसार यस वर्ष मात्रै ६१८ जना मानव बेचबिखनका पीडितहरूलाई उद्धार गरिएको छ।

नाफ नदी क्षेत्रमा नियमित गस्ती भइरहेको र थप यस्ता घटनाहरू रोक्न उच्च सतर्कता अपनाइएको उनले बताए। तथापि, सीमित स्रोतसाधनका कारण मानव बेचबिखनको यो विशाल सञ्जाललाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्न कठिन भइरहेको स्थानीय अधिकारीहरूको स्वीकारोक्ति छ।

कक्स बजार अदालतका सरकारी वकिल तौहिदुल अन्वरका अनुसार हाल करिब ५०० वटा मानव बेचबिखनसम्बन्धी मुद्दाहरू अदालतमा विचाराधीन छन्। अनुसन्धानका क्रममा प्रमाण जुट्न गाह्रो हुने र तस्करहरूको प्रभाव बलियो भएकाले कारबाही प्रक्रिया चुनौतीपूर्ण बनेको उनले उल्लेख गरे।

स्थानीय प्रहरी प्रमुख ए.एन.एम. साजेदुर रहमानका अनुसार रोहिङ्ग्याहरू जुनसुकै मूल्य चुकाएर भए पनि शिविरबाट बाहिरिन चाहने भएकाले यो समस्या झनै जटिल बन्दै गएको छ। युनाइटेड रोहिङ्ग्या काउन्सिलका अध्यक्ष सैयद उल्लाका अनुसार शरणार्थी शिविरको असाध्यै कठोर जीवन नै यो अनियन्त्रित पलायनको मुख्य कारण हो।

धेरै शरणार्थीहरू दैनिक दुई छाक खाना र अत्यन्तै न्यून आर्थिक सहयोगका भरमा जीवन गुजार्न बाध्य भएकाले उनीहरू सुन्दर भविष्यको आशामा ज्यानको बाजी लगाएर यो जोखिमपूर्ण यात्रा रोजिरहेका छन्।

उनले रोहिङ्ग्या संकटको दिगो र स्थायी समाधान भनेको म्यान्मामा स्थायी शान्ति स्थापना गरी शरणार्थीहरूको सुरक्षित स्वदेश फिर्ती नै भएको स्पष्ट पारे। तर सन् २०२१ को सैन्य ‘कू’ पछि म्यान्मामा जारी गृहयुद्ध अझै साम्य हुन सकेको छैन।

अमेरिकास्थित संस्था एसीएलइडीका अनुसार उक्त द्वन्द्वमा परी हालसम्म एक लाखभन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाइसकेका छन्।

समुद्री दुर्घटनाबाट बचेर कक्स बजारस्थित बाँस र त्रिपालले बनेको आफ्नो अस्थायी टहरामा फर्किएकी राहेला बेगमलाई लाग्छ-त्यो दुर्घटनासँगै उनको स्वतन्त्र जीवन जिउने सपना पनि सधैंका लागि डुब्यो। उनले आफ्नो गहिरो पीडा पोख्दै भनिन्, “भगवानले मलाई कतै पनि शान्ति दिनुभएन, न त आफ्नै देशमा, न त यहाँ।”