काठमाडौं। सन् २०२६ को चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार कार्ल डाइसेरोथ, पिटर हेगेमान र जर्ज नागेललाई संयुक्त रूपमा प्रदान गर्ने घोषणा गरिएको छ।

नोबेल सभाले उनीहरूलाई प्रकाशद्वारा नियन्त्रित आयन मार्ग र प्रकाशआनुवंशिकीसम्बन्धी खोजका लागि पुरस्कार दिने निर्णय गरेको हो। यी खोजले जीवित मस्तिष्कमा स्नायु कोषहरूले स्मृति, भावना र व्यवहारलाई कसरी प्रभावित गर्छन् भन्ने अध्ययनका लागि नयाँ विधि विकास गरेको जनाइएको छ।

जर्मनीका पिटर हेगेमान र जर्ज नागेलले एककोषीय शैवालमा ‘च्यानलरोडोप्सिन’ नामक विशेष प्रोटिन पत्ता लगाएका थिए। निलो प्रकाश पर्दा यो प्रोटिनमार्फत आयन प्रवाह हुने र कोषमा विद्युतीय संकेत उत्पन्न हुने उनीहरूको खोज थियो।

अमेरिकाका कार्ल डाइसेरोथले यही प्रोटिनलाई स्नायु कोषमा प्रयोग गरी प्रकाशको माध्यमबाट स्नायु संकेत नियन्त्रण गर्न सकिने विधि विकास गरेका थिए। सन् २००५ मा उनले यसको सफल प्रयोग सार्वजनिक गरेका थिए भने दुई वर्षपछि जीवित मुसाको मस्तिष्कमा समेत यो विधि प्रयोग गरेका थिए।

यो विधिलाई ‘प्रकाशआनुवंशिकी’ भनिन्छ। यसको प्रयोगबाट विशेष स्मृति, भावना र व्यवहार नियन्त्रण गर्ने स्नायु सञ्जालबारे अध्ययन गर्न सकिएको छ। स्नायु तथा मानसिक रोगसँग सम्बन्धित अनुसन्धानका साथै दृष्टिविहीनता भएका मानिसको दृष्टि पुनर्स्थापनाका प्रयासमा समेत यसको प्रयोग भइरहेको नोबेल सभाले जनाएको छ।

नोबेल समितिका अनुसार प्रकाशआनुवंशिकीले मस्तिष्कको अध्ययन गर्ने तरिकालाई परिवर्तन गरेको छ र मानव मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने लामो समयदेखिको रहस्य बुझ्न नयाँ आधार तयार गरेको छ।