लंकाको उत्तरतर्फ फैलिएको त्यो अथाह समुद्र आज बिहान असाध्यै शान्त देखिएको थियो। पानीका उतुङ्ग छालहरू चुपचाप थिए, मानौँ ती कुनै कर्णप्रिय धुनको लयमा असीम आनन्दले पुलकित भइरहेका थिए।

निर्मल पानीको सतहमाथि कञ्चन हावा तैरिरहेको हो कि हावामाथि निर्मल जलको शीतल लहर तैरिरहेको हो, हेर्नेका आँखामा भ्रम पैदा भएजस्तो लाग्थ्यो। माथि दिव्य आकाशमा परम तेजस्वी नीलो सूर्य मुस्कुराइरहेको थियो, तर त्यसको उज्यालोभित्र एउटा अव्यक्त उदासी लुकेको थियो; समय आफैँ छट्पटाइरहेको भान हुन्थ्यो।

राजमहलको सबैभन्दा अग्लो अट्टालिकाबाट मन्दोदरीले समुद्रतर्फ नजर बिछ्याइन्। उनले देखिन्- एकपछि अर्को विशाल शिलाखण्ड समुद्रमा राखिँदै थियो। तर अचम्म के थियो भने, ती शिलाहरू पानीमा डुबिरहेका थिएनन्। प्रत्येक शिलाले पानीलाई छुनासाथ नीलो प्रकाश छर्दै तैरिन थाल्थ्यो। मानौँ, समुद्र स्वयं ती ढुङ्गाहरूलाई आफ्नो छातीमा बोकेर बाटो बनाइरहेको थियो।

“यो केवल पुल होइन,” मन्दोदरीले मनमनै भनिन्, “यो त नियतिको अकाट्य पाइला हो।”

त्यतिबेला लङ्काधीश रावण महाक्रोधले जलिरहेका थिए। उनको अनुहार हेर्दा जङ्गलमा द्रुत गतिमा फैलिँदै गएको भीषण डढेलोजस्तो देखिन्थ्यो, जहाँ सुकेका पतकर र काठमात्रै होइन, हरिया मुनाहरूसमेत सल्किने पक्का थियो। अब दशाननको अनुहारको त्यो अग्निकुण्डमा को-को भस्मिभूत हुने हुन् र को-को अङ्गार बन्ने हुन्, त्यसको अड्कल लगाउन सकिने अवस्था थिएन।

“मेरो अनुमतिबिना यो समुद्रले कसरी शत्रुलाई बाटो दियो?” दशानन गर्जिए।

कुनै पनि मन्त्रीसँग यसको उत्तर थिएन। राजसभाको सन्नाटालाई चिर्दै एक वृद्ध सभासद् उठे र दशाननतर्फ फर्केर विनीत भई हात जोड्दै बोले, “महाराज! प्रकृतिले कसैको अहङ्कारयुक्त आज्ञा मान्दैन। उसले त केवल धर्म र सत्यको पुकार सुन्छ।”

त्यो सुन्नासाथ रावणका आँखा झन् राताम्य भए। उनी अझै भीषण स्वरमा गर्जिए- “धर्म मेरो महान् शक्तिभन्दा ठूलो हुन सक्दैन!”

त्यो वाक्य पूरा हुन नपाउँदै राजसभाको मध्यभागमा रहेको विशाल स्वर्णस्तम्भमा एउटा अचम्मको सानो चिरा पर्यो। चरर्र चर्कियो त्यो सुनको खम्बा; मानौँ कुनै भीषण भूकम्पपछि वज्रले बनेको महलको भित्तो चर्किएजस्तै।

राजभवनको त्यस सभाभवनमा एकछिनका लागि सबै स्तब्ध भए।

मन्दोदरीले त्यो चिरालाई बडो ध्यानपूर्वक नियालिन्। उनले केही समयदेखि गहिरोसँग बुझिरहेकी थिइन्- यो चिरा महलको खम्बामा मात्र होइन, स्वयम् समयको छातीमा परेको थियो।

त्यही रात चन्द्रजलको एउटा नीलो थोपा उनको हत्केलामा आफैँ चम्कियो। थोपाबाट एउटा मधुर तर रहस्यमय स्वर गुञ्जियो- “स्वप्नसेतुमा जाऊ।”

“अहिले नै?” मन्दोदरीले सशङ्कित हुँदै सोधिन्।

“हो, अहिले नै! किनकि बिहानसम्म धेरै रहस्यहरू सधैँका लागि हराउनेछन्।”

मन्दोदरी कसैलाई नभनी एक्लै महलबाट बाहिर निस्किइन्।

समुद्रकिनारमा पुग्दा उनी स्तब्ध र आश्चर्यचकित भइन्। त्यो पुल निश्चल वा निर्जीव थिएन; त्यो त मानौँ श्वास फेरिरहेको थियो। प्रत्येक शिलाभित्र एउटा मधुर धड्कन धड्किरहेको महसुस हुन्थ्यो- मानौँ ती ढुङ्गा नभएर कुनै जीवित हृदयहरू हुन्।

उनले पुलमा आफ्नो पहिलो पाइला राखिन्। त्यसै क्षण पुलबाट एउटा अलौकिक र मधुर ध्वनि तरङ्गित भयो। हरेक पाइला एउटा स्वर थियो, हरेक शिला एउटा अमर स्मृति थियो। हरेक कदमसँगै उनले आफ्नै विगत र बाल्यकालका पानाहरू देख्न थालिन्- समुद्रको नीलकमल, बोल्ने ती छालहरू, चन्द्रमाको न्यानो काख र समुद्रले त्यतिबेला भनेको त्यो वाक्य- “तिमीलाई कल्पनाले रचना गरेको हो।”

पुलको बीचभागमा पुग्दा समय फेरि एकाएक स्थिर भयो। उनको अगाडि एउटी सानी बालिका उभिएकी थिइन्। उनी न त लङ्काकी जस्ती देखिन्थिन्, न त अयोध्याकी। उनका आँखामा अथाहा आकाश थियो र हातमा एउटा सुन्दर नीलो फूल।

“तिमी को हौ नानी?” मन्दोदरीले कोमलतापूर्वक सोधिन्।

बालिकाले सुमधुर मुस्कानका साथ उत्तर दिई- “म ‘भोलि’ हुँ।”

“के भोलि पनि बोल्छ?”

“जब ‘आज’ले आफ्नो सही बाटो हराउँछ, तब भोलि बोल्नैपर्छ।”

“तिमी मलाई किन भेट्न आएकी त?”

“किनकि तिमीले अझै एउटा महत्त्वपूर्ण निर्णय गर्न बाँकी छ।”

“कुन निर्णय?” मन्दोदरी जिज्ञासु भइन्।

बालिकाले हातको नीलो फूल समुद्रमा छोडिदिइन्। त्यो फूल पानीमा नडुबी कुनै चम्किलो ताराझैँ तैरिन थाल्यो। वरिपरि एउटा अलौकिक र अक्षत उज्यालो फैलियो।

“तिमी आगो बचाउँछ्यौ कि फूल?” बालिकाले पुन: मुस्कुराउँदै सोधिन्।

मन्दोदरी धर्मसङ्कटमा परिन् र अलमलिँदै भनिन्- “के दुवै बचाउन सकिँदैन?”

बालिकाले सुस्तरी टाउको हल्लाउँदै भनिन्- “हरेक युगमा एउटा कुरा गुमाउनै पर्छ, ताकि अर्को श्रेष्ठ कुरा जीवित रहोस्।”

त्यही बेला समुद्रको गहिराइबाट एउटा विशाल नीलो नाग प्रकट भयो। उसको विशाल फणामा चन्द्रमाको पवित्र चिन्ह अंकित थियो। उसले मन्दोदरीतिर हेर्दै गम्भीर स्वरमा भन्यो- “हे स्वप्नरक्षिका! तिमीले समयको सीमा पार गरिसकेकी छौ।”

“अहिले मैले के गर्नुपर्छ?”

“तिमीले सत्यको मुकुट धारण गर्नुपर्छ।”

“त्यो मुकुट कहाँ छ?”

नागले समुद्रको गर्भतर्फ इशारा गर्‍यो। क्षणभरमै विशाल समुद्र दुई भागमा चिरियो। बीचमा स्फटिकका सुन्दर सिँढीहरू देखा परे।

मन्दोदरी नहिचकिचाई तल झरिन्। समुद्रको गर्भमा पानीको थोपासमेत थिएन। त्यहाँ त उज्यालोले भरिएको एउटा विशाल र दिव्य नगर थियो— मोतीका भव्य महलहरू, प्रकाश छर्ने वृक्षहरू र हावामा तैरिरहेका दिव्य कमलका फूलहरू। नगरको मध्यभागमा एउटी वृद्धा रानी सिंहासनमा विराजमान थिइन्। उनको अनुहार समुद्रजस्तै गम्भीर र शान्त थियो।

“छोरी…” उनले अत्यन्त मृदु र ममतामयी स्वरमा भनिन्।

“आमा…?” मन्दोदरीका आँखाबाट अविरल आँसुका धारा बग्न थाले।

उनी अरू कोही नभएर स्वयं ती समुद्री मातृशक्ति थिइन्, जसले मन्दोदरीलाई जन्म दिएकी थिइन्।

“तिम्रो जीवनको यात्रा अब अन्तिम मोडमा आइपुगेको छ,” आमाले भनिन्।

“आमा, ममाथि नै किन यति धेरै कठोर परीक्षाहरू?”

“किनकि तिमी केवल शक्ति होइनौ, तिमी त करुणा र विवेककी साक्षात प्रतिनिधि हौ।”

वृद्धाले स्फटिकको एउटा सानो, चम्किलो मुकुट मन्दोदरीको हातमा राखिदिइन्। त्यो कुनै साधारण सुन वा रत्नको थिएन, त्यो त विशुद्ध उज्यालो र चेतनाले बनेको थियो।

“यो सत्यको मुकुट हो,” आमाले सम्झाइन्।

“यसले के गर्छ आमा?”

“यो शिरमा लगाउनेले अरूको होइन, आफ्नै र अरूको आत्माको वास्तविक र निष्छल रूप देख्न र बुझ्न सक्छ।”

मन्दोदरीले त्यो दिव्य मुकुट आफ्नो निधारमा धारण गरिन्। क्षणभरमै उनको अगाडि सिङ्गो संसारको रूप बदलियो।

लङ्का फर्केर हेर्दा, रावण अब केवल दस वटा टाउका भएका भयानक दशानन मात्र देखिएनन्। उनका दस टाउका त दस मानवीय भावनाका प्रतीक बनेर देखा परे— ज्ञान, अभिमान, क्रोध, लोभ, करुणा, भय, मोह, प्रेम, एकाकीपन र पश्चात्ताप।

यो दृश्य देखेर मन्दोदरीका आँखाबाट पुन: आँसुका थोपा खसे।

“उहाँ त केवल दुष्ट र आततायी मात्र हुनुहुन्न रहेछ…”

समुद्री माताले शान्त भावले उत्तर दिइन्- “संसारमा कुनै पनि मानिस पूर्ण रूपमा दुष्ट हुँदैन, छोरी! ऊ त केवल आफ्नै भित्री अधुरोपन र अहङ्कारसँग हारिरहेको हुन्छ।”

त्यस दिव्य वाक्यले मन्दोदरीको अशान्त मनमा करुणा र बोधको नयाँ उज्यालो भरिदियो।

उनी महल फर्किँदा रात निकै गहिरिइसकेको थियो। लङ्काधीश रावण गहिरो निद्रामा थिए। मन्दोदरी केही बेर मूक बनेर उनलाई हेरिरहिन्। जीवनमा पहिलोपटक उनले पराक्रमी विजेता राजा होइन, भित्रभित्रै थाकेको, गलिएको र भौँतारिएको एउटा सामान्य मानिस देखिन्। उनी सुस्तरी रावणको नजिक पुगिन्।

रावण निद्रामै आत्तिएझैँ बर्बराइरहेका थिए- “म हार्न चाहन्न… म कदापि हार्न चाहन्न…!”

मन्दोदरीले अत्यन्त स्नेही हात उनको अशान्त निधारमा राखिन् र सुस्तरी भनिन्— “स्वामी! कहिलेकाहीँ अहङ्कार छाडेर हार स्वीकार गर्नु नै संसारको सबैभन्दा ठूलो विजय हुन्छ।”

त्यही क्षण उनको हत्केलामा रहेको चन्द्रजलको थोपा हल्का चम्किएर विलीन भयो।

तर, लगत्तै राजमहलको बाहिरबाट भीषण युद्धको नगरा बजेको आवाज गुञ्जियो। भयभीत सैनिकहरू हतार-हतार चिच्याउँदै भित्र पसे— “महारानी! महारानी!”

“के भयो? किन यति धेरै हलचल?”

“स्वप्नसेतुको निर्माण पूरा भयो!”

“अनि त्यसपछि?”

“विशाल वानरसेना समुद्र पार गरेर लङ्काको भूमिमा प्रवेश गरिसकेको छ!”

मन्दोदरी स्तब्ध हुँदै झ्यालतिर गइन्। टाढा क्षितिजमा असंख्य बलिरहेका मशालहरू नक्षत्रझैँ चम्किरहेका थिए।

इतिहासले अब आफ्नो विनाशकारी र नयाँ गति समातिसकेको थियो। तर मन्दोदरीलाई राम्ररी थाहा थियो- इतिहासले जे-जति युद्ध र विजयका पानाहरू लेख्छ, त्यसको पछाडि अझै एउटा अदृश्य र गहिरो कथा बाँकी नै रहन्छ। अनि त्यो कथा अब रगतले भिजेको युद्धको मैदानमा होइन, मानिसको हृदयको अगाध गहिराइमा लेखिन सुरु हुनेछ।