इतिहासका सकारात्मक विचारलाई आत्मसात् गर्दै समृद्ध नेपालको निर्माण गरौँ।

नेपालको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाहको नाम एउटा युगान्तकारी व्यक्तित्वका रूपमा अंकित छ। आज हामी जुन भूगोललाई नेपाल भनेर चिन्छौँ र जुन राष्ट्रिय पहिचानप्रति गर्व गर्छौँ, त्यसको निर्माणमा उहाँको नेतृत्वदायी भूमिका रहेको छ।

अठारौँ शताब्दीमा विश्वका विभिन्न भूभागहरू युरोपेली साम्राज्यवादी शक्तिहरूको अधीनमा पर्दै गर्दा नेपाललाई एउटा स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्ने अभियानको नेतृत्व पृथ्वीनारायण शाहले गर्नुभएको थियो। त्यसैले उहाँको योगदानलाई केवल राज्य विस्तारको घटनाका रूपमा मात्र सीमित गरेर हेर्नु इतिहासप्रतिको न्याय हुन सक्दैन।

पृथ्वीनारायण शाहले तत्कालीन विश्व राजनीतिक परिस्थितिलाई नजिकबाट नियाल्नुभएको थियो। दक्षिणतर्फ अंग्रेजहरूको शक्ति तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको थियो। व्यापारका माध्यमबाट प्रवेश गर्ने विदेशी शक्तिहरूले क्रमशः राजनीतिक र सैनिक प्रभाव विस्तार गर्दै विभिन्न भूभागलाई आफ्नो अधीनमा लिइरहेका थिए।

यस्तो परिस्थितिमा नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र राष्ट्रिय स्वाधीनतामाथि पर्न सक्ने सम्भावित खतरालाई उहाँले समयमै बुझ्नुभएको देखिन्छ। विदेशी धर्मप्रचारकहरूलाई नेपालबाट निष्कासन गर्ने निर्णयलाई पनि यही राजनीतिक र सामरिक परिस्थितिको सन्दर्भमा बुझ्न आवश्यक छ। काठमाडौँ उपत्यका विजयपछि क्यापुचिन धर्मप्रचारकहरूलाई नेपाल छोड्न बाध्य पारिएको थियो।

उनीहरूमाथि तत्कालीन मल्ल शासकहरूका तर्फबाट बाह्य सहयोग जुटाउने प्रयासमा संलग्न भएको शङ्का थियो। त्यसैले यस घटनालाई केवल धार्मिक दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा राष्ट्रिय सुरक्षा र विदेशी हस्तक्षेपप्रतिको चिन्ता पनि जोडिएको थियो।

पृथ्वीनारायण शाहको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उहाँको आर्थिक दृष्टिकोण हो। उहाँले देशको समृद्धिको आधार जनता हुन् भन्ने कुरा बुझ्नुभएको थियो। दिव्योपदेशमा उल्लेखित उहाँको भनाइ छ, ‘प्रजा मोटा भए दरबार बलियो रहन्छ, राजाका भण्डार भनेका रैतानहरू हुन्।’

यो भनाइले राज्यको वास्तविक शक्ति राजाको ढुकुटीमा जम्मा भएको धनसम्पत्ति नई समृद्ध जनता हुन् भन्ने मान्यतालाई अभिव्यक्त गर्छ। आजको आधुनिक अर्थशास्त्रले पनि जनताको आर्थिक अवस्था बलियो नभएसम्म राष्ट्रको अर्थतन्त्र बलियो हुन नसक्ने मान्यता राख्छ।

पृथ्वीनारायण शाहले त्यतिबेलै यस तथ्यलाई आत्मसात् गर्नुभएको देखिन्छ। उहाँले खानी भएका ठाउँमा गाउँ भए पनि आवश्यकताअनुसार गाउँ अन्यत्र सारेर खानी सञ्चालन गर्नुपर्ने उपदेश दिनुभएको छ। यसको अर्थ देशभित्र उपलब्ध प्राकृतिक स्रोतसाधनको सदुपयोग गरी राष्ट्रिय उत्पादन बढाउनुपर्छ भन्ने हो। त्यसैगरी कपडा बुन्न जान्नेहरूलाई विदेशी कपडाको नमुना देखाएर स्वदेशमै कपडा उत्पादन गर्न सिकाउनुपर्ने उहाँको उपदेश थियो।

विदेशी कपडामाथिको निर्भरता घटाउने, स्वदेशी सीप र उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने तथा देशको धन विदेशिनबाट रोक्ने उहाँको सोच यसबाट स्पष्ट हुन्छ। अन्न उत्पादन हुने ठाउँमा अन्न उत्पादन गर्नुपर्ने र देशको उत्पादन क्षमता बढाउनुपर्ने उहाँको जोड पनि आर्थिक आत्मनिर्भरताकै अवधारणा हो। आज हामी स्वदेशी उत्पादन, आयात प्रतिस्थापन, रोजगारी सिर्जना र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको कुरा गरिरहेका छौँ। यी विषयको महत्त्व पृथ्वीनारायण शाहले त्यतिबेलै बुझ्नुभएको थियो भन्ने कुरा उहाँका उपदेशहरूबाट देखिन्छ।

उहाँको सोच अर्थतन्त्रमा मात्र सीमित थिएन। जनताको स्वास्थ्य र जीवनशैलीप्रति पनि उहाँको चासो रहेको बुझिन्छ। सफा तथा बगेको पानीको उपयोग र स्वास्थ्यसम्बन्धी उहाँका उपदेशहरूलाई हेर्दा जनजीवनका व्यावहारिक पक्षप्रति पनि उहाँ सचेत रहेको देखिन्छ।

परराष्ट्र नीतिमा उहाँको दूरदर्शिता झन् महत्त्वपूर्ण छ। नेपाल दुई शक्तिशाली छिमेकीबीच रहेको अवस्थालाई उहाँले ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ को संज्ञा दिनुभएको छ। यसले नेपालको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थालाई स्पष्ट पार्छ।

उत्तरतर्फ चीन र दक्षिणतर्फ अंग्रेज शक्तिसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्नुपर्ने उहाँको उपदेशले नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउन कूटनीतिक सन्तुलन कति आवश्यक हुन्छ भन्ने कुरा देखाउँछ।

पृथ्वीनारायण शाहको योगदानको चर्चा गर्दा उहाँका आलोचनात्मक पक्षहरूलाई पनि इतिहासले समेट्नुपर्छ। एकीकरणका क्रममा भएका युद्ध, हिंसा र मानवीय क्षतिका घटनालाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। तर ती घटनालाई मात्र आधार बनाएर उहाँको सम्पूर्ण राष्ट्रनिर्माणको योगदानलाई अवमूल्यन गर्नु पनि उचित हुँदैन।

इतिहास लेखनमा पश्चिमा लेखकहरूको दृष्टिकोण र तत्कालीन राजनीतिक परिस्थितिको प्रभाव पर्न गएको देखिन्छ। त्यसैगरी नेपाली इतिहासकारहरूका व्याख्या पनि फरक हुन सक्छन्। त्यसैले कुनै एउटा लेखकको निष्कर्षलाई अन्तिम सत्य मानेर इतिहास बुझ्नु हुँदैन। विभिन्न स्रोत र प्रमाणको अध्ययन गरेर निष्पक्ष मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

पृथ्वीनारायण शाहको स्वदेशी उत्पादन र आर्थिक आत्मनिर्भरतासम्बन्धी विचार महात्मा गान्धीको स्वाधीनताको आन्दोलनसँग तुलना गर्न सकिन्छ। गान्धीले पनि विदेशी वस्तुको निर्भरता घटाएर स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नुभएको थियो।

यद्यपि गान्धीले पृथ्वीनारायण शाहबाट प्रत्यक्ष प्रेरणा लिनुभएको प्रमाणित ऐतिहासिक आधार भेटिँदैन। तर दुई ऐतिहासिक व्यक्तित्वका विचारमा देखिने समानता अध्ययनयोग्य विषय अवश्य हो।

इतिहासका राम्रा कुराको पुनरावृत्ति नै सभ्यताको विकासको आधार

संसारको इतिहासलाई गहिरिएर अध्ययन गर्ने हो भने एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य स्पष्ट हुन्छ। मानव सभ्यताको विकास केवल नयाँ आविष्कारबाट मात्र भएको होइन, विगतका पुस्ताले स्थापित गरेका राम्रा र सकारात्मक विचार, ज्ञान, सीप तथा अनुभवलाई पछिल्ला पुस्ताले निरन्तरता दिँदै थप परिष्कृत बनाउँदै लगेका कारण पनि भएको हो।

ढुङ्गे युगदेखि आजको विज्ञान र प्रविधिको युगसम्म आइपुग्दा मानिसले विगतका उपलब्धिहरूलाई पूर्ण रूपमा त्यागेको छैन। बरु तिनै उपलब्धिमाथि नयाँ ज्ञान थप्दै, कमजोरी सच्याउँदै र समयअनुसार सुधार गर्दै अगाडि बढेको छ। एउटा पुस्ताले गरेको आविष्कार अर्को पुस्ताका लागि आधार बनेको छ।

एउटा पुस्ताले सुरु गरेको सकारात्मक अभ्यासलाई अर्को पुस्ताले अझ विकसित बनाएको छ। यही निरन्तरता नै मानव सभ्यताको विकासको मूल आधार हो। आज संसारले विज्ञान, प्रविधि, चिकित्सा, शिक्षा, उद्योग, कृषि र आर्थिक विकासमा हासिल गरेको उपलब्धि पनि यही प्रक्रियाको परिणाम हो।

विगतका राम्रा कुरालाई संरक्षण गर्ने, त्यसबाट सिक्ने र नयाँ परिस्थितिअनुसार परिमार्जन गर्ने मानवीय क्षमताले नै संसारलाई यहाँसम्म ल्याइ पुर्‍याएको हो। त्यसैले हामीले पनि आफ्नो इतिहासलाई केवल विगतको घटनाका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। इतिहासमा रहेका राम्रा विचार, दूरदर्शिता र सकारात्मक अभ्यासलाई वर्तमानको आवश्यकतासँग जोड्न सक्नुपर्छ।

यस सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहका विचारहरू हमारे लागि महत्त्वपूर्ण शिक्षा बन्न सक्छन्। उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएका स्वाधीनता, राष्ट्रिय एकता, स्वदेशी उत्पादन, आर्थिक आत्मनिर्भरता, जनताको समृद्धि र सन्तुलित परराष्ट्र नीतिजस्ता अवधारणालाई आजको समयअनुसार अझ परिष्कृत बनाउन सकिन्छ।

उहाँले खानी सञ्चालन र स्वदेशी उत्पादनको कुरा गर्नुभएको थियो भने आज हामी आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर खानी, उद्योग र कृषि क्षेत्रको विकास गर्न सक्छौँ। उहाँले विदेशी कपडामाथिको निर्भरता घटाउने कुरा गर्नुभएको थियो भने आज हामी स्वदेशी उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउने लक्ष्य राख्न सक्छौँ। उहाँले जनतालाई राज्यको वास्तविक शक्ति मान्नुभएको थियो भने आज हामी शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र आर्थिक अवसरमार्फत नागरिकलाई समृद्ध बनाउन सक्छौँ।

यसको अर्थ विगतका सबै विचारलाई जस्ताको तस्तै लागू गर्नुपर्छ भन्ने होइन। समय बदलिएको छ, समाज बदलिएको छ र विश्व अर्थतन्त्रको स्वरूप पनि बदलिएको छ। त्यसैले उहाँका विचारको मूल मर्मलाई जोगाउँदै लोकतान्त्रिक मूल्य, आधुनिक विज्ञान, प्रविधि र वर्तमान आर्थिक आवश्यकताअनुसार परिमार्जन गर्नु आवश्यक छ।

वर्तमान नेपालको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहका विचारको सान्दर्भिकता

आज नेपालले भोगिरहेको आर्थिक परनिर्भरता, बढ्दो व्यापार घाटा, बेरोजगारी र युवाहरूको विदेश पलायनजस्ता समस्यालाई हेर्दा पृथ्वीनारायण शाहका आर्थिक उपदेशहरू झन् सान्दर्भिक देखिन्छन्।

हामीसँग प्राकृतिक स्रोतसाधन छन्, जलस्रोत छ, कृषि उत्पादनको सम्भावना छ, पर्यटनको अपार अवसर छ र मेहनती जनशक्ति पनि छ। तर यी सम्भावनालाई उत्पादन, उद्योग र रोजगारीसँग जोड्न नसक्दा हामी परनिर्भरताको चक्रबाट बाहिर निस्कन सकेका छैनौँ।

अब हामीले इतिहासबाट शिक्षा लिँदै उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माणमा जोड दिनुपर्छ। स्वदेशी उद्योगको विकास, कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण, प्राकृतिक स्रोतसाधनको उचित उपयोग, उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन र युवालाई देशभित्रै अवसर सिर्जना गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। राष्ट्रिय स्वाधीनता केवल राजनीतिक स्वतन्त्रताले मात्र बलियो हुँदैन। आर्थिक रूपमा पनि आत्मनिर्भर र सक्षम हुनुपर्छ। आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने उत्पादन क्षमता, बलियो अर्थतन्त्र र निर्णय लिन सक्ने राष्ट्रिय सामर्थ्य स्वाधीनताका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।

निष्कर्ष

पृथ्वीनारायण शाहलाई सम्झनु भनेको केवल इतिहासको एउटा पात्रको प्रशंसा गर्नु होइन। उहाँले अघि सारेका राष्ट्रहित, स्वाधीनता, आत्मनिर्भरता र जनसमृद्धिका विचारलाई वर्तमान नेपालको विकाससँग जोडेर हेर्नु हो। इतिहासका व्यक्तित्वहरूलाई अन्धभक्तिका आधारमा होइन, उनीहरूले गरेका काम, प्रस्तुत गरेका विचार र त्यसले समाजमा पारेको प्रभावका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। उनीहरूका कमजोरीबाट शिक्षा लिने र सकारात्मक योगदानलाई निरन्तरता दिने काम नै विवेकपूर्ण ऐतिहासिक दृष्टिकोण हो।

हामीले पृथ्वीनारायण शाहका राम्रा विचारलाई केवल प्रशंसाका शब्दमा सीमित राख्नु हुँदैन। तिनलाई आजको आवश्यकता र आधुनिक ज्ञानसँग जोडेर व्यवहारमा उतार्न सक्नुपर्छ। विगतका राम्रा कुरालाई पछिल्लो पुस्ताले अझ परिष्कृत गर्दै अगाडि बढाउने हो भने मात्रै विकासको यात्रा सार्थक हुन्छ।

अन्त्यमा, पृथ्वीनारायण शाहले निर्माण गर्नुभएको एकीकृत नेपालको संरक्षण, आर्थिक समृद्धि र राष्ट्रिय स्वाधीनताको सुदृढीकरण आजका नेपालीको साझा दायित्व हो। उहाँको राष्ट्रनिर्माणको योगदानलाई उचित सम्मान गर्दै उहाँका सकारात्मक विचारलाई समयअनुसार परिष्कृत गरी व्यवहारमा उतार्नु नै उहाँप्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ।

इतिहासका राम्रा कुरालाई अनुसरण गरौँ, कमजोरीबाट शिक्षा लिऔँ र सकारात्मक विचारलाई नयाँ पुस्ताको ज्ञान तथा आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर अगाडि बढौँ। यही नै समृद्ध, स्वाधीन, आत्मनिर्भर र एकताबद्ध नेपालको निर्माण गर्ने मार्ग हो।