काठमाडौं । भर्खरै फ्लोरिडाले एउटा विधेयकलाई अनुमोदन गरेको छ, अब चिनियाँहरूले त्यहाँ कृषिका लागि जग्गा किन्न सक्ने छैनन्। चीनलाई यहाँ फैलिनबाट रोक्नका लागि अन्य धेरै अमेरिकी राज्यहरूले पनि यस्तै नीति ल्याउन लागेका छन्।

तर प्रश्न उठ्छ कि चीनले अरु देशको फराकिलो कृषि जमिन लिएर अमेरिकाजस्तो देशमा के गरिरहेको छ ? के उसको देशमा उर्वर जमिन छैन, वा पानीको अभाव छ? वा अरू कुनै कारण छ?

अमेरिकाले करिब ११० देशलाई आफ्नो जमिन खेतीका लागि दिएको छ । चीन यी देशहरूमा १८ औं नम्बरमा छ। कृषि विभागका अनुसार चीनले त्यहाँका विभिन्न राज्यमा ३ लाख ८४ एकडभन्दा बढी जमिन लिएको छ । तिनीहरूको लागत करिब दुई सय पचास मिलियन डलर छ।

उसले यहाँ विभिन्न बाली लगाउने गरे पनि अहिले विरोध आउन थालेका छन् । कुनै पनि अमेरिकी निजी वा सरकारी जग्गा चिनियाँहरूलाई बेच्न नपरोस् भनेर राज्यहरूले पनि यस्ता विधेयकहरू बनाइरहेका छन्।

विदेशी सल्लाहकार जोखिम व्यवस्थापन (फार्म) ले यस वर्ष जनवरीमा यो मुद्दा उठायो। जसअनुसार चीन वा अन्य कतिपय देशले अमेरिकामा खेतीका लागि जग्गा लिइरहेका छन्, त्यो डरलाग्दो छ । अमेरिकाको यी धेरै देशहरूसँग राम्रो सम्बन्ध छैन। खेतीपातीको बहानामा जासुसी गर्ने वा स्थानीयलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्ने खतरा पनि हुन सक्छ।

खेतीयोग्य जमिनहरू प्रायः शहर वा गाउँ बाहिर, जनसंख्याबाट टाढा अवस्थित छन्। यस्ता ठाउँमा खेतबारी मात्रै होइन, धेरै संवेदनशील संरचना पनि छन् । जस्तै सैन्य आधार। चीनको कुरा गर्ने हो भने अमेरिकाको नर्थ डकोटास्थित एयर फोर्स बेसबाट केही माइल टाढा सयौं एकड जमिन किनेको छ । यो निकै संवेदनशील क्षेत्र हो । यदि चीन जासुसीमा ओर्लियो भने राष्ट्रिय सुरक्षा समेत खतरामा पर्न सक्छ ।

यही कारण चीनलगायत आफ्नो सम्बन्ध खासै राम्रो नभएका सबै देशलाई कृषियोग्य जमिन दिनबाट रोक्न अमेरिकामा तयारी भइरहेको छ ।

अर्को कारण पनि छ, जसका कारण देशहरू चीनप्रति आक्रोशित छन् । वास्तवमा, यो देशले यस्तो बाली उत्पादन गर्नबाट जोगिन्छ, जसमा धेरै पानी खर्च हुन्छ। यहाँ उत्पादन गर्नुको सट्टा अन्य देशबाट किन्न थालेका छन् । यसबाट दुईवटा फाइदा छन्– चीनले खाद्यान्न पनि पाइरहेको छ र त्यहाँको जमिन पनि उर्वर छ ।

चीनको यो नीतिलाई भर्चुअल वाटर पर्चेज भनिन्छ। बेलायती भूगोलविद् जोन एन्थोनी एलेनले सन् १९९३ मा भर्चुअल वाटरको शब्द वर्णन गरेका थिए। उनले भने, ‘कुनै पनि अन्न वा सेवा कसैलाई बेच्दा त्यसमा कति पानी खर्च भयो भन्ने हेर्नु पर्छ । यो आवश्यक छ, अन्यथा जमिन सुक्छ र बाँझो हुनेछ र तपाईंले एक सुराग पनि पाउनुहुनेछैन। एन्थोनीले यो कुरा हावामा भनेका थिएनन्, तर विश्वमा कृषिको बदलिँदो प्रवृत्तिलाई हेरेर यो भनिरहेका छन् ।’

१९९० को सुरुमा, धनी देशहरूले एक खेल सुरू गरे। प्रशस्त पानी र उर्वर जमिन हुँदाहुँदै पनि उनीहरूले अन्य गरिब मुलुकबाट धेरै बाली आयात गर्न थाले । चामल, कपास र कफी जस्ता धेरै पानी लिने यी बालीहरू थिए। चीनसँग संसारको तेस्रो ठूलो नदी याङ्सी पनि छ, त्यसपछि पनि पानी खपत गर्ने बालीहरू उब्जाउनबाट जोगिरहेको छ।

चिनियाँ लगानीकर्ताहरूले अमेरिकालगायत गरिब अफ्रिकी देशहरूमा पनि जग्गा खरिद गरिरहेका छन्। यसमा खेती पनि भइरहेको छ भने प्राकृतिक स्रोतको उत्खनन् पनि भइरहेको छ । सबैभन्दा ठूलो कुरा के हो भने यो गरिबीले ग्रस्त देशले चीनलाई जग्गा धेरै कम मूल्यमा बिक्री वा लिजमा दिइरहेको छ । जोन हप्किन्स युनिभर्सिटीको एउटा पुस्तक पनि यस विषयमा आएको छ– के अफ्रिकाले चीनलाई खुवाउँछ? जग्गा किन्नेसँगै उनीहरूले खाद्यान्न पनि आयात गरिरहेका छन् ।

चीनको जनसङ्ख्या १४२ करोडभन्दा अलि बढी छ। संसारको उत्पादनको लगभग २० प्रतिशत यहाँ जान्छ। अहिले चीनसँग कृषियोग्य जमिन छ, तर सम्पूर्ण जनसंख्यालाई खुवाउन पर्याप्त छैन। यही कारणले उनीहरूले प्रत्येक वर्ष १०५ अर्ब डलरको अन्न आयात गर्छन्। यो तथ्यांक अनुसन्धान संस्थान सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेशनल स्टडिजले सन् २०१७ मा दिएको हो । अहिले सम्म यसमा अलिकति वृद्धि भइसकेको हुनसक्थ्यो।

अक्सर, बाली बेच्दा, गरीब देशहरूले यसमा कति पानी खर्च भयो गणना गर्न असफल हुन्छ। यो पानी बिस्तारै सुक्दै जमिन बाँझो बनाउँछ । जसका कारण अनाज वा भारी पानी पिउने उत्पादन बेच्ने देश दोहोरो घाटामा पर्छन् । खाद्यान्नका लागि पैसा कम मात्रै होइन, जमिन पनि उर्वर हुँदैन ।