काठमाडौं। गर्मीले अब कहर मच्चाउन थालेको छ। देशका धेरै भागहरूमा तापक्रम दिनदिनै बढ्दो क्रममा रहेको छ । यो चर्को गर्मीमा, गर्मीको जोखिम धेरै बढ्छ। गर्मीको स्ट्रोक धेरै खतरनाक छ किनभने कहिलेकाहीं यसले व्यक्तिको मृत्यु पनि निम्त्याउन सक्छ।

विज्ञहरू भन्छन् कि गर्मीको स्ट्रोकबाट बच्नको लागि, शरीरको इलेक्ट्रोलाइट्स सन्तुलित राख्नु धेरै महत्त्वपूर्ण छ। इलेक्ट्रोलाइट्स भनेको शरीरमा तरल पदार्थको मात्रा हो।

अर्थात्, सोडियम, पोटासियम, म्याग्नेसियम आदि पानीमा मिसाइन्छ। यदि यसको कमी छ भने, गर्मीको स्ट्रोकले हृदयघात वा हृदयघात निम्त्याउन सक्छ जसले तुरुन्तै मृत्यु निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, गर्मीमा बाहिर निस्कनु अघि केही सावधानी अपनाउनु धेरै महत्त्वपूर्ण छ।

इलेक्ट्रोलाइट्सको सन्तुलन किन महत्त्वपूर्ण छ?

शरीरमा इलेक्ट्रोलाइट्स सोडियम, पोटासियम, क्याल्सियम र म्याग्नेसियमबाट बनेको हुन्छ। यसले स्नायुहरूमा विद्युतीय संकेत दिन्छ, जसको कारणले हाम्रो मस्तिष्कले केहि सोच्दछ र शरीरले त्यसै अनुसार काम गर्दछ।

यिनीहरूले शरीरको मांसपेशी, स्नायु र महत्त्वपूर्ण अंगहरूको कार्यमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। गर्मीमा, यी इलेक्ट्रोलाइटहरू पनि पसिनाको माध्यमबाट पानीसँगै शरीरबाट बाहिर निस्कन्छन्।

यसले शरीरमा डिहाइड्रेसन र इलेक्ट्रोलाइट्सको कमी निम्त्याउँछ। यस कमीका कारण, गर्मी स्ट्रोकको जोखिम र शरीरमा गर्मी स्ट्रोकको घातक प्रभाव बढ्छ।

चिकित्सकहरुका अनुसार इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलन बिग्रँदा शरीरको तापक्रममा गडबडी हुन्छ। यसले तुरुन्तै थकान, चक्कर लाग्ने, मांसपेशी दुख्ने र गम्भीर अवस्थामा बेहोस हुने वा गर्मी स्ट्रोक हुन सक्छ।

जब शरीरमा सोडियम र पोटासियमको स्तर घट्छ, रक्तचाप र मुटुको गति प्रभावित हुन्छ, जसले गर्मी स्ट्रोकको जोखिमलाई अझ बढाउँछ। त्यसैले, गर्मीमा बाहिर निस्कनु अघि र पछि इलेक्ट्रोलाइट्स पुनःपूर्ति गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।

चर्को गर्मीमा बाहिर निस्कनु अघि यी ५ काम गर्नुहोस्:

१. इलेक्ट्रोलाइट युक्त पानी पिउनुहोस्ः गर्मीमा शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्न, दिनभरि कम्तिमा २ देखि ३ लिटर पानी पिउनु आवश्यक छ। यसबाहेक, इलेक्ट्रोलाइट्स सन्तुलित राख्न कागती पानी, नरिवल पानी, छाछ वा ओआरएस (ओरल रिहाइड्रेसन सोल्युसन) जस्ता पेय पदार्थहरू पिउनुहोस्। चिकित्सक भन्छन्, घरबाट निस्कनु अघि एक गिलास कागती पानी पिउनुहोस् जसमा एक चुटकी नुन र चिनी मिसाउनु होस्। यसले सोडियम र ग्लुकोजको सन्तुलन कायम राख्छ।

२. हल्का र खुकुलो लुगा लगाउनुहोस्ः गर्मीमा सुती र हल्का रंगको खुकुलो लुगा लगाउनुहोस्, जसले पसिना सोस्न सक्छ र छालालाई हावा प्रदान गर्न सक्छ। यसले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ। सूर्यको प्रत्यक्ष किरणबाट बच्न टोपी, छाता वा स्कार्फ प्रयोग गर्नुहोस्। यी उपायहरूले शरीरलाई शीतल राख्न र इलेक्ट्रोलाइट्सको क्षति कम गर्न मद्दत गर्दछ।

३. धेरै घाममा बाहिर ननिस्कनुहोस्ः दिउँसो १२ बजेदेखि ३ बजेसम्म घामको ताप सबैभन्दा तीव्र हुन्छ। यस समयमा बाहिर ननिस्कनुहोस्, विशेष गरी यदि तपाईं वृद्ध, बच्चा वा गर्भवती हुनुहुन्छ भने। बाहिर निस्कनु आवश्यक छ भने, छायादार बाटो प्रयोग गर्नुहोस् र प्रत्येक २०–३० मिनेटमा पानी पिउनुहोस्। यसले शरीरमा पानी र इलेक्ट्रोलाइट्सको स्तर कायम राख्छ।

४. पानीयुक्त खानेकुरा खानुहोस्ः गर्मीमा पानीयुक्त तरकारी र फलफूल बढी खानुहोस्। गर्मीमा ताजा फलफूल र तरकारीहरू जस्तै काँक्रो, तरबूज, सुन्तला र पालुङ्गो खानुहोस्। यसले हाइड्रेशन मात्र प्रदान गर्दैन तर पोटासियम र म्याग्नेसियम जस्ता इलेक्ट्रोलाइटहरू पनि आपूर्ति गर्दछ। तैलीय र मसालेदार खानाबाट बच्नुहोस् किनकि यसले शरीरमा गर्मी बढाउन सक्छ। बरु, आफ्नो आहारमा दही, लस्सी र सलाद समावेश गर्नुहोस्।

५. शारीरिक गतिविधिहरू सीमित गर्नुहोस्ः गर्मीमा अत्यधिक व्यायाम वा कडा काम नगर्नुहोस्, किनकि यसले अत्यधिक पसिना आउने र इलेक्ट्रोलाइट्सको क्षति निम्त्याउँछ। यदि व्यायाम गर्नु आवश्यक छ भने, बिहान वा साँझ चिसो मौसममा गर्नुहोस्। व्यायाम पछि इलेक्ट्रोलाइट युक्त पेय पदार्थ पिउन नबिर्सनुहोस्।

यस अवस्थामा तुरुन्तै डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्ः
यदि तपाईं बाहिर वा घरमा पनि जाँदै हुनुहुन्छ भने, अत्यधिक गर्मीको प्रभावले शरीरलाई असर गरिरहेको छ र तपाईंलाई चक्कर लाग्न थालेको छ, वा तपाईंलाई वाकवाकी वा बान्ता हुन थालेको छ वा तपाईंलाई ज्वरो वा कमजोरी छ र थकान बढेको छ भने, तुरुन्तै डाक्टरसँग परामर्श लिनुहोस्।