काठमाडौँ । मुटुसँग सम्बन्धित समस्या वा मुटु रोग भएका व्यक्तिहरूका लागि नियमित व्यायाम (शारीरिक गतिविधि) ओखती सरह मानिन्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार सही तरिकाले गरिएको व्यायामले मुटुको कार्यक्षमता बढाउने, रक्तसञ्चार सुधार गर्ने र तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ।

तर, मुटु रोगीहरूले व्यायाम गर्दा सामान्य मानिसको तुलनामा विशेष सावधानी अपनाउनु आवश्यक हुन्छ। गलत तरिकाले वा अत्यधिक भार पर्ने गरी व्यायाम गर्दा फाइदाको सट्टा गम्भीर जोखिम निम्तिन सक्छ। मुटु रोगीहरूका लागि कुन व्यायाम सुरक्षित र फाइदाजनक हुन्छन् र व्यायाम गर्दा के-के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ भन्ने विस्तृत जानकारी तल प्रस्तुत गरिएको छ:

मुटु रोगीका लागि फाइदाजनक व्यायामहरू:

मुटुको स्वास्थ्यका लागि सामान्यतया एरोबिक व्यायाम अर्थात् शरीरका पुराना मांसपेशीहरू निरन्तर चलायमान हुने र अक्सिजनको आपूर्ति बढाउने हल्का गतिविधिहरू उत्तम मानिन्छन्।

• चहलपहल वा हल्का दौड: यो मुटु रोगीका लागि सबैभन्दा सुरक्षित र प्रभावकारी व्यायाम हो। हप्ताको ५ दिन कम्तीमा ३० मिनेट मध्यम गतिमा हिँड्नु (जसमा श्वासप्रश्वास अलि तीव्र होस् तर कुरा गर्न सहज होस्) मुटुका लागि निकै राम्रो हुन्छ।

• स्थिर साइकल चलाउनु : जिम वा घरमै एकै ठाउँमा राखिएको साइकल चलाउँदा लड्ने जोखिम हुँदैन र मुटुको धड्कनलाई पनि नियन्त्रित रूपमा बढाउन सकिन्छ।

• पौडी वा वाटर एरोबिक्स: पानीमा गरिने व्यायामले जोर्नीहरूमा भार पर्न दिँदैन र मुटु एवं फोक्सो दुवैलाई बलियो बनाउँछ।

• हल्का योगासन र प्राणायाम: लचिलोपन बढाउने, गहिरो सास फेर्ने र ध्यान गर्ने योगासनले तनावको हर्मोन घटाउनुका साथै रक्तचाप नियन्त्रण गर्छ।

• हल्का प्रतिरोध व्यायाम: चिकित्सकको अनुमति लिएर हल्का तौल वा ‘रेसिस्टेन्स ब्यान्ड’ को प्रयोग गरी मांसपेशी बलियो बनाउन सकिन्छ।

व्यायाम गर्दा ध्यान दिनुपर्ने मुख्य कुराहरू:

मुटु रोगीहरूले व्यायाम सुरु गर्नुअघि र व्यायाम गरिरहँदा निम्न कुराहरूमा कडाइका साथ ध्यान दिनुपर्छ:

१. तीन चरणको नियम पालना गर्ने

कुनै पनि व्यायाम गर्दा सिधै तीव्र गतिमा सुरु गर्नु हुँदैन। व्यायामलाई सधैँ तीन चरणमा बाँड्नुपर्छ:

• वार्म-अप : व्यायाम सुरु गर्नुअघि ५ देखि १० मिनेट शरीरलाई तन्काउने (Stretching) र बिस्तारै हिँड्ने गर्नुपर्छ, जसले मुटुको धड्कनलाई अचानक बढ्न दिँदैन।

• कन्डिसनिङ : यो मुख्य व्यायामको समय हो (जस्तै २०-३० मिनेट मध्यम गतिमा हिँड्ने वा साइकल चलाउने)।

• कुल-डाउन : व्यायाम सकेपछि सिधै बस्ने वा सुत्ने गर्नु हुँदैन। अन्तिम ५ मिनेट गति बिस्तारै कम गर्दै मुटुको धड्कन र रक्तचापलाई सामान्य अवस्थामा ल्याउनुपर्छ।

२. मौसमको ख्याल गर्ने

अत्यधिक चिसो, गर्मी वा ओसिलो (Humid) मौसममा बाहिर व्यायाम गर्नु हुँदैन। अत्यधिक चिसोले मुटुका धमनीहरू खुम्च्याउन सक्छ भने अत्यधिक गर्मीले शरीरमा पानीको कमी गराई मुटुमा थप दबाब दिन्छ। यस्तो मौसममा कोठाभित्रै वा ट्रेडमिलमा व्यायाम गर्नु सुरक्षित हुन्छ।

३. ‘टक टेस्ट’ गर्ने

व्यायाम गर्दा आफू कुन अवस्थामा छु भनेर जाँच्ने सजिलो उपाय हो— टक टेस्ट। व्यायाम गरिरहँदा तपाईं अरूसँग सजिलै कुराकानी गर्न सक्नुहुन्छ भने त्यो सुरक्षित गति हो। यदि कुरा गर्दा सास निकै फुलिरहेको छ वा वाक्य पूरा गर्न गाह्रो भइरहेको छ भने तपाईंले मुटुलाई बढी भार दिइरहनुभएको छ भन्ने बुझ्नुपर्छ र गति कम गर्नुपर्छ।

४. बढी बल पर्ने र सास रोकिने व्यायाम नगर्ने

धेरै गह्रौँ तौल उठाउने, धेरै पुस-अप्स वा सिट-अप्स गर्ने जस्ता ‘आइसोमेट्रिक’ (Isometric) व्यायामहरू गर्नु हुँदैन। तौल उठाउँदा कहिल्यै पनि सास रोक्नु हुँदैन, यसले अचानक रक्तचाप बढाउन सक्छ।

चेतावनीका संकेतहरू: व्यायाम तुरुन्तै रोक्नुहोस् व्यायाम गर्दा वा गरिसकेपछि निम्न लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै व्यायाम रोकेर आराम गर्नुपर्छ र आवश्यकता अनुसार चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ:

• छाती, घाँटी, बङ्गारा, काँध वा देब्रे हातमा दुखाइ, भारीपन वा दबाब महसुस भएमा।

• अत्यधिक सास फुल्ने वा फेर्न गाह्रो भएमा।

• चक्कर लाग्ने, टाउको हल्का हुने वा आँखा धमिलो भएमा।

• मुटुको धड्कन अनियन्त्रित रूपमा निकै तीव्र भएको महसुस (Palpitations) भएमा।

मुटु रोगीका लागि व्यायाम एउटा उत्तम जीवनशैली हो, तर यो जहिले पनि सुरक्षित दायराभित्र हुनुपर्छ। विशेष गरी भर्खरै हृदयघात भएका वा मुटुको शल्यक्रिया गराएका बिरामीहरूले चिकित्सक वा ‘कार्डियाक रिह्याबिलिटेसन’ (Cardiac Rehabilitation) विज्ञको प्रत्यक्ष निगरानी र सल्लाहमा मात्र व्यायामको तालिका बनाउनु पर्दछ।