काठमाडौँ। ‘के मानिसहरू अझै पनि विकसित भइरहेका छन् र भविष्यमा हाम्रो रूप परिवर्तन होला ? के हामी भविष्यमा होचा हुनेछौँ कि अझ अग्ला ?’ यी यस्ता प्रश्नहरू हुन् जसले मानव सभ्यता र विज्ञानलाई सधैँ तरंगित बनाउँदै आएका छन्।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा अनिकाल, महामारी, भुखमरी र मौसमका कठिन परिस्थितिहरूले मानव विकास र प्राकृतिक चयनलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्दथे। सभ्यताको विकास र आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको उन्नतिका कारण यी प्राकृतिक कारकहरूको प्रभाव हाल निकै कम भएको देखिए तापनि वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानव विकासको प्रक्रिया आज पनि बिना कुनै सन्देह निरन्तर जारी नै रहेको छ।

बेलायतको एंग्लिया रस्किन युनिभर्सिटीका मानवविज्ञानी एवं इभोल्युशनरी जेनेटिकिस्ट डा. जेसन हड्सनका अनुसार कुनै निश्चित मानव समुदायमा केही विशिष्ट जिनहरू क्रमिक रूपमा बढी सामान्य बन्दै गइरहेका छन्, जसले जैविक विकास भइरहेको प्रमाणित गर्दछ। यद्यपि, यो परिवर्तन धेरै पुस्ताहरूको अन्तरालमा निकै सुस्त गतिमा हुने भएकाले कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो जीवनकालमा यो विकासवादी परिवर्तन स्पष्ट रूपमा देख्न सक्दैन।

अमेरिकाको स्मिथसोनियन नेशनल म्युजियम अफ नेचुरल हिस्ट्रीकी पेलियोएंथ्रोपोलॉजिस्ट ब्रियाना पोबिनरका अनुसार हाम्रो खानपानले हालैको मानव विकासमा सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेलेको छ। आजभन्दा ५ देखि १० हजार वर्ष पहिले वयस्क उमेरमा दूध पचाउन सक्ने मानिसहरू संसारमा लगभग कोही पनि थिएनन्।

तर जब मानव जातिले दुधालु जनावरहरू पाल्न सुरु गरे, तब अनिकालका बेला दूध (जसमा प्रोटिन र बोसो हुन्छ) पचाउन सक्ने जिन भएका मानिसहरू जीवित रहने सम्भावना बढी भयो र उनीहरूले आफ्ना जिनहरू अर्को पुस्तामा सारे। आज संसारको एक तिहाइ जनसङ्ख्या वयस्क भएर पनि सजिलै दूध पचाउन सक्छ, जुन इतिहासको निकै द्रुत विकासवादी परिवर्तन हो।

हजारौँ वर्ष पहिले जब मानव प्रजाति अफ्रिकाबाट निस्किएर विश्वका विभिन्न भागमा फैलियो, तब उनीहरूले फरक-फरक जलवायुको सामना गरे। जहाँ सूर्यको पराबैजनी (UV) प्रकाश कम थियो, त्यहाँ शरीरमा भिटामिन ‘डी’ को राम्रो उत्पादन हुन सकोस् भन्नका लागि मानिसहरूको छालाको रङ हल्का वा गोरो हुँदै गयो।

आजको विश्वव्यापीकरण र बसाइँसराइले गर्दा विभिन्न समुदायका मानिसहरू पुनः एक ठाउँमा आएका छन्, जसले जैविक विविधता कम हुन सक्ने संकेत गर्दछ। तर डा. हड्सनका अनुसार ‘असोर्टेटिभ मेटिङ’ अर्थात् आफूसँग मिल्दाजुल्दा शारीरिक गुण (जस्तै: उचाइ, तौल र अनुहारको बनावट) भएका जीवनसाथी रोज्ने प्रवृत्तिका कारण कतिपय समूहमा प्राकृतिक चयनको गति अझ तीव्र भइरहेको छ। अग्ला मानिसहरूले अग्ला नै जीवनसाथी रोज्ने सम्भावना बढी हुने भएकाले यसले अन्ततः जिनको आवृत्तिमा असर पारिरहेको हुन्छ।

यद्यपि, जिम गएर बनाइने मांसपेशी जस्ता व्यक्तिगत प्रयासबाट हासिल गरिएका शारीरिक गुणहरू जिनमा हस्तान्तरण नहुने भएकाले यसले प्राकृतिक चयनमा भाग लिँदैन। आजको आधुनिक युगमा कस्मेटिक सर्जरी, प्लास्टिक सर्जरी र अर्थोडोन्टिक्स (दाँतको उपचार) को बढ्दो प्रयोगका कारण (सन् २०२४ मा मात्रै विश्वभर ४ करोडभन्दा बढी ब्युटी प्रोसिजर भएका छन्) मानिसहरू आफ्नो प्राकृतिक जिनले तय गरेको रूपभन्दा फरक देखिन थालेका छन्, जसलाई डेनमार्कको आरहस युनिभर्सिटीका थॉमस मेलुन्ड ‘जिन र रूपबीचको भिन्नता’ भन्छन् ।

भविष्यमा मानव विकासको स्वरूप प्राकृतिक नभई पूर्ण रूपमा मानिसकै हातमा पुग्न सक्ने प्रविधि वैज्ञानिकहरूले विकसित गरिरहेका छन्। ‘क्रिस्पर’ नामक जिन-एडिटिङ प्रविधिमार्फत डीएनएको खराब अंशलाई हटाएर नयाँ अंश राख्न सम्भव भइसकेको छ। हाल यसको प्रयोग केही सीमित रक्त विकार जस्ता आनुवंशिक रोगहरूको उपचारमा भइरहेको छ।

यदि यो प्रविधि ‘जर्मलाइन’ कोषिकाहरू अर्थात् शुक्रकीट र डिम्बमा प्रयोग गरियो भने, जिनमा गरिएका बदलावहरू आगामी पुस्तामा पनि सर्नेछन्। अहिले मानिसमा यस्तो प्रयोग गर्नु पूर्ण रूपमा अनैतिक र हानिकारक मानिए तापनि डा. हड्सनका अनुसार आजभन्दा ५,००० वर्षपछिको भविष्यमा वंशानुगत रोगहरू उन्मूलन गर्नका लागि जिन-एडिटिङ नगर्नु नै बरु अनैतिक मानिने दिन आउन सक्छ। यस प्रविधिको व्यापकताले मातापितालाई आफ्ना बच्चाहरूको रूप, रङ, उचाइ र क्षमता आफैँ डिजाइन गर्ने विकल्प समेत दिन सक्नेछ।

बायोइन्फर्मेटिक्स विशेषज्ञ थॉमस मेलुन्डका अनुसार भविष्यको वातावरण कसरी बदलिन्छ भन्ने कुरा थाहा नभएसम्म मानिस कस्तो देखिनेछ भनी किटान गर्न असम्भव छ। इतिहासलाई हेर्दा, १० लाख वर्ष पहिले पृथ्वीमा ‘होमो इरेक्टस’ थिए भने हाम्रो आफ्नै प्रजाति ‘होमो सेपियन्स’ ३ लाख वर्ष पहिले अस्तित्वमा आयो। यदि हामीले अबको १० लाख वर्ष पर्खने हो भने हाम्रा सन्ततिहरू हामीभन्दा त्यति नै भिन्न हुनेछन्, जति हामी होमो इरेक्टसभन्दा भिन्न छौँ।

यति मात्र होइन, यदि भविष्यमा मानव जातिको केही हिस्सा पृथ्वी छोडेर चन्द्रमा वा मङ्गल ग्रह जस्ता कम गुरुत्वाकर्षण भएका स्थानमा बसोबास गर्न थाले र धेरै पुस्तासम्म पृथ्वीका मानिसहरूसँग पूर्ण रूपमा अलग रहे भने, उनीहरू त्यहाँको वातावरण अनुसार अनुकूलित भएर एउटा सर्वथा नयाँ मानव प्रजाति मा विभाजित हुन सक्ने सम्भावना प्रवल रहन्छ। अन्त्यमा, वैज्ञानिक मेलुन्ड भन्छन् भविष्यमा असली सवाल ‘जीवविज्ञानले हाम्रो रूप कस्तो बनाउनेछ’ भन्ने होइन, बल्कि ‘हामी आफैँ कस्तो रूप रोज्नेछौँ’ भन्ने हुनेछ।