दोहा। इरान र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीच कतारको दोहामा भएको अप्रत्यक्ष वार्ताको एक चरण सकारात्मक रूपमा सम्पन्न भएको छ।

कतार र पाकिस्तानको मध्यस्थतामा भएको यस वार्ताको मुख्य उद्देश्य हालैका सैन्य भिडन्तपछि खाडी क्षेत्रमा बढेको तनाव कम गर्नु र कूटनीतिक सञ्चारलाई निरन्तरता दिनु रहेको मध्यस्थकर्ताहरूले जनाएका छन्।

गत जुन महिनामा वासिङ्टन र तेहरानबीच कतार र पाकिस्तानकै अग्रसरतामा एक समझदारी पत्रमा सहमति भएको थियो। उक्त सम्झौतामा गत फेब्रुअरीको अन्त्यमा भएको अमेरिका-इजरायल हवाई हमलापछि सुरु भएको द्वन्द्वलाई ६० दिनका लागि रोक्ने तथा इरानद्वारा नाकाबन्दी गरिएको रणनीतिक हर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने व्यवस्था समावेश थियो।

द्वन्द्वरत दुवै राष्ट्रबीच भएको १४ बुँदे सम्झौताले स्थायी रूपमा युद्ध अन्त्य गर्ने, हर्मुज जलमार्गको दीर्घकालीन व्यवस्थापन, इरानको पुनर्निर्माण कोष र इरानी आणविक कार्यक्रम जस्ता गम्भीर विषयमा छलफल अघि बढाउन निश्चित समयसीमा समेत तोकेको छ।

दोहा वार्ताको प्रगति र वित्तीय सम्झौता

दोहामा दुवै पक्षसँग छुट्टाछुट्टै बैठक गरेपछि मध्यस्थकर्ता राष्ट्र कतार र पाकिस्तानले संयुक्त विज्ञप्ति जारी गर्दै वार्तामा सकारात्मक प्रगति भएको पुष्टि गरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि ‘एअर फोर्स वन’ विमानमा चढ्नुअघि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै इरानको आणविक निशस्त्रीकरणको प्रक्रिया राम्रोसँग अघि बढिरहेको भन्दै कूटनीतिक संवादप्रति सकारात्मक संकेत दिएका छन्।

वार्तामा इरानी प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गरेका विदेश मन्त्रालयका उपमन्त्री काजेम गारिबाबादीले समझदारी पत्रको सम्भावित उल्लंघनको अनुगमन र रेकर्ड गर्नका लागि बिहीबारसम्ममा सञ्चार च्यानल स्थापना गर्ने सहमति भएको जानकारी दिए।

यसका साथै, तेहरानले निरन्तर उठाउँदै आएको रोक्का इरानी सम्पत्तिको विषयमा पनि यस चरणमा महत्त्वपूर्ण समीक्षा भएको छ। बैंकहरूमा रोक्का रहेको सुरुको ६ अर्ब अमेरिकी डलरको एक हिस्सा प्रयोग गरी इरानलाई आवश्यक पर्ने मानवीय र अन्य अत्यावश्यक वस्तुहरू खरिद गरेर उपलब्ध गराउने सहमति बनेको छ।

कूटनीतिक स्रोतहरूका अनुसार यो अप्रत्यक्ष वार्ता मुख्य रूपमा हर्मुज जलडमरूमध्यको व्यवस्थापनमा केन्द्रित थियो भने आणविक मुद्दालाई आगामी चरणहरूमा विस्तृत रूपमा छलफल गरिनेछ।

खामेनीको निधन र आगामी वार्ताको कार्यतालिका

आगामी चरणको अमेरिका-इरान अप्रत्यक्ष वार्ता इरानका दिवंगत सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनीको अन्तिम संस्कार सम्पन्न भएपछि मात्र बस्ने तय भएको छ। गत फेब्रुअरी २८ मा युद्धको पहिलो दिन तेहरानको केन्द्रस्थित आफ्नै निवासमा मारिएका ८६ वर्षीय खामेनीको सार्वजनिक अन्त्येष्टि कार्यक्रम यसै शनिबारदेखि सुरु हुँदैछ।

उनको शवलाई तेहरानको विशाल धार्मिक परिसरमा राखिनेछ, जहाँ शुक्रबारको विशेष प्रार्थना र आधिकारिक धार्मिक सभाहरू सञ्चालन गरिनेछन्। खामेनीको निधनपछि इरानको सत्ताको बागडोर तत्कालै उनका छोरा मोजतबा खामेनीमा सरेको छ।

मध्यस्थकर्ताहरूका अनुसार दिवंगत खामेनीको अन्तिम संस्कार आगामी जुलाई ९ मा उनको जन्मस्थल उत्तर-पूर्वी सहर मशहदस्थित इमाम रेजाको प्रसिद्ध मस्जिदमा गरिनेछ। कतार र पाकिस्तानले जारी गरेको विज्ञप्ति अनुसार दुवै पक्ष निरन्तर संवादमा रहन सहमत भएका छन् र यो शवयात्रा सकिएलगत्तै यथाशक्य चाँडो अर्को चरणको बैठक आह्वान गरिनेछ।

खाडी क्षेत्रको सुरक्षा अवस्था र क्षेत्रीय तनाव

जुन महिनामा द्विपक्षीय समझदारी भए तापनि खाडी क्षेत्रमा दुवै पक्षबीच छिटपुट सैन्य झडपहरू जारी रहेका छन्। हर्मुज जलमार्गमा आफ्नो नियन्त्रण सुदृढ गर्ने तेहरानको प्रयासका कारण यसै हप्ताको सुरुमा अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डले इरानका १० वटा सैन्य लक्ष्यमा हमला गरेको थियो।

अमेरिकाले यसलाई व्यावसायिक जहाजहरूमाथिको इरानी आक्रामकताको जवाफ भनेको थियो भने इरानले पनि सो हमलाको प्रतिशोधमा कुवेत र बहराइनमा रहेका अमेरिकी सैन्य आधार शिविरहरूमा जवाफी आक्रमण गरेको दाबी गरेको थियो। यद्यपि, कतारमा वार्ता सुरु हुनुभन्दा केही दिनअघिदेखि खाडीको सैन्य गतिविधि केही शान्त देखिएको छ।

अर्कोतर्फ, लेबनान मोर्चामा इजरायल र हिजबुल्लाहबीचको द्वन्द्व पनि सापेक्षिक रूपमा मत्थर छ, यद्यपि लेबनानको राष्ट्रिय समाचार संस्थाले बुधबार साँझ दक्षिणी सहर नबातिएहमा हमला भएको पुष्टि गरेको छ। प्रस्तावित नयाँ क्षेत्रीय सहमति अनुसार लेबनानले इजरायली सेना आफ्नो ‘पाइलट जोन’ बाट पूर्ण रूपमा फिर्ता भई त्यहाँ लेबनानी सेना तैनाथ होस् भन्ने चाहन्छ।

इरानले पनि कुनै पनि कूटनीतिक सम्झौताका लागि यो समानान्तर द्वन्द्वको अन्त्य हुनुपर्ने र इजरायलले कब्जा गरेको दक्षिणी लेबनानको भूभागबाट आफ्ना सैनिकहरू फिर्ता लैजानुपर्ने अडानलाई दृढताका साथ कायम राखेको छ।