अप्रिल २५, २०१५-नेपाली पात्रोअनुसार २०७२ साल वैशाख १२ गते नेपालको इतिहासमा एउटा कहिल्यै नमेटिने पीडादायी दिनका रूपमा अंकित छ।

त्यस दिन आएको विनाशकारी भूकम्पले हजारौँ मानिसको जीवन खोस्यो, लाखौंलाई विस्थापित बनायो र असंख्य घर, बस्ती तथा नेपालको अमूल्य धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदामा अपूरणीय क्षति पुर्‍यायो। तर त्यो विनाश र शोकको बीचमा मानवताको एउटा उज्यालो पक्ष पनि प्रकट भयो-सीमाना नचिन्ने करुणा।

नेपालको पीडाले विश्वलाई छोयो। संसारका विभिन्न कुनाबाट मानिसहरू सहयोग, सहानुभूति र ऐक्यबद्धताको भावना लिएर नेपालको साथमा उभिए। नेपाल आफ्नो इतिहासकै कठिन घडीमध्ये एकबाट गुज्रिरहेको बेला विश्व समुदायले नेपाली जनतालाई उनीहरू एक्ला छैनन् भन्ने सन्देश दियो।

त्यतिबेला म वासिङ्टन, डी.सी.स्थित नेपाली राजदूतावासमा कार्यरत थिएँ। भूकम्पपछि तत्कालीन कार्यवाहक राजदूत ऋषि राम घिमिरेले राजदूतावास छिट्टै खोल्न र सूचना आदानप्रदान, सम्पर्क तथा बढ्दो मानवीय संकटसँग सम्बन्धित कार्यमा पूर्ण रूपमा सक्रिय रहन हामीलाई निर्देशन दिनुभएको थियो।

सन् २०१५ अप्रिल २६ को बिहान करिब ९ बजे म वासिङ्टन, डी.सी.स्थित २१३१ लेरोय प्लेसमा रहेको नेपाली राजदूतावासको चान्सरी कार्यालय पुगेँ। नेपालमा भएको विनाशले विश्वको ध्यान तानिसकेको थियो।

सीएनएनलगायत अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका प्रतिनिधिहरू, नेपालका मित्रहरू तथा चिन्तित शुभेच्छुकहरू राजदूतावासमा आउन थालेका थिए। उनीहरू नेपालमा भएको क्षतिको जानकारी लिन र आफूले कसरी सहयोग गर्न सक्छौँ भनेर बुझ्न चाहन्थे।

त्यही क्रममा भर्जिनियाको म्याक्लिन निवासी एक एसियाली-अमेरिकी महिला राजदूतावासमा आउनुभयो। उहाँले नेपालका बौद्ध गुम्बा, मन्दिर तथा अन्य धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाहरू पनि भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त भएका छन् कि छैनन् भनेर सोध्नुभयो।

मैले उहाँलाई नेपालमा विनाश व्यापक रहेको र धेरै धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाहरूमा गम्भीर क्षति पुगेको जानकारी दिएँ।

मेरो कुरा सुनेपछि उहाँ केही बेर मौन रहनुभयो। उहाँको अनुहारमा चिन्ता र संवेदनाको भाव स्पष्ट देखिन्थ्यो। त्यसपछि उहाँले आफ्नो Louis Vuitton को झोलाबाट चेकबुक निकाल्नुभयो र सहज तर गम्भीर स्वरमा सोध्नुभयो—“यो चेक कसको नाममा काटूँ?”

मैले कार्यवाहक राजदूत ऋषि राम घिमिरेसँग परामर्श गरेँ। उहाँको निर्देशनअनुसार मैले उक्त सहयोग रकम प्रधानमन्त्री राहत कोषमा पठाउन सकिने जानकारी दिएँ।

त्यतिबेला मैले उहाँबाट केही हजार डलरको सहयोग प्राप्त होला भन्ने अनुमान गरेको थिएँ। तर चेकमा लेखिएको रकम देखेपछि म स्तब्ध भएँ। आश्चर्य र भावुकता एकैसाथ मनमा उम्लिए।

चेकमा लेखिएको रकम थियो-४ लाख अमेरिकी डलर, अर्थात् चार सय हजार डलर।

भर्जिनियाको म्याक्लिनकी ती महिलाको त्यो उदारता मैले आफ्नो जीवनमा प्रत्यक्ष अनुभव गरेको मानवीय ऐक्यबद्धताको सबैभन्दा अविस्मरणीय उदाहरणमध्ये एक हो।

चार लाख डलर ठूलो आर्थिक सहयोग थियो। तर त्यसको वास्तविक मूल्य रकममा मात्र मापन गर्न सकिँदैन। त्यसको मानवीय मूल्य अझ ठूलो थियो। नेपालसँग उहाँको कुनै व्यक्तिगत वा पारिवारिक सम्बन्ध थिएन।

नेपालप्रति उहाँको कुनै प्रत्यक्ष दायित्व पनि थिएन। तर नेपाली जनताको पीडाले उहाँको हृदय छोयो। उहाँले नेपालको दुःखलाई आफ्नै दुःखझैँ महसुस गर्नुभयो र सहयोगको हात बढाउनुभयो।

त्यो चेक केवल आर्थिक सहयोग थिएन, त्यो करुणाको अभिव्यक्ति थियो, मित्रताको प्रतीक थियो, अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धताको सन्देश थियो र नेपाललाई सबैभन्दा बढी साथ आवश्यक परेको समयमा मानवताले मानवताको पक्षमा उभिएको एउटा अनुपम उदाहरण थियो।

त्यो घटनाले मलाई कूटनीतिबारे पनि एउटा गहिरो पाठ सिकायो। कूटनीति केवल सरकार-सरकारबीच हुने औपचारिक सम्बन्धको नाम होइन।

कूटनीतिक सम्बन्धका दस्तावेज, सम्झौता र औपचारिक भेटघाटभन्दा पर पनि मानिस-मानिसबीचको सम्बन्धले राष्ट्रहरूलाई नजिक ल्याउन सक्छ। संकटको समयमा मानवीय करुणा, उदारता र विश्वासले कुनै पनि औपचारिक कूटनीतिक भाषाभन्दा शक्तिशाली सन्देश दिन सक्छ।

वर्षहरू बिते। तर नेपालमा आउने बाढी, पहिरो र अन्य प्राकृतिक विपत्तिका समाचारहरू आज पनि मेरो मनलाई उत्तिकै भारी बनाउँछन्।

हालै मेरा मित्रहरू-Center for Sacred Studies का डा. करेन र डा. डोर्लिनले नेपालका सन् २०२६ का बाढीपीडितहरूका लागि संकलन गरेको सहयोग रकम कहाँ पठाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा मसँग मार्गदर्शन माग्नुभयो।

उहाँहरूले संकलन गर्नुभएको सहयोग वास्तविक आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूसम्म उचित, विश्वसनीय र प्रभावकारी माध्यमबाट पुगोस् भन्ने मेरो पनि चाहना थियो।

त्यसैले मैले वर्तमान कार्यवाहक राजदूत शरद राज अरनसँग यसबारे परामर्श गरेँ। उहाँबाट प्राप्त जानकारीअनुसार उक्त सहयोग रकम प्रधानमन्त्री बाढी राहत कोषमा सिधै पठाउन सकिने जानकारी पाएँ।

मेरो विश्वास छ-विपत्तिको समयमा सहयोगको आकारभन्दा पनि त्यसको भावना महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सहयोग ठूलो होस् वा सानो, त्यो पारदर्शी, जवाफदेही र प्रभावकारी माध्यमबाट वास्तविक पीडितसम्म पुग्नुपर्छ।

राहत भनेको केवल खाना, कपडा, औषधि वा आर्थिक सहायता उपलब्ध गराउनु मात्र होइन। राहत भनेको आशा पुनर्जीवित गर्नु पनि हो। राहत भनेको पीडित मानिसलाई-“तिमीहरू एक्ला छैनौ, संसारले तिमीहरूको पीडा देखिरहेको छ”-भन्ने अनुभूति दिलाउनु पनि हो।

प्रकृति कहिलेकाहीँ निर्मम हुन्छ। भूकम्प, बाढी र पहिरोजस्ता प्राकृतिक विपत्तिलाई सधैँ रोक्न सकिँदैन। तर तिनको प्रभावलाई कम गर्न हामी धेरै कुरा गर्न सक्छौँ।

विज्ञान र प्रविधिको प्रयोग, पूर्वसूचना प्रणालीको विकास, विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार निर्माण, वातावरण संरक्षण, सुरक्षित बस्ती विकास तथा प्रभावकारी विपद् पूर्वतयारी र उद्धार प्रणालीले जनधनको क्षति उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्छ।

तर विपद् व्यवस्थापन केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन। कुनै देश, समुदाय वा व्यक्तिले ठूलो विपत्तिको सामना एक्लै गर्न सक्दैन। हामीलाई नेपालभित्रको सहकार्य चाहिन्छ, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँगको सहकार्य चाहिन्छ र सबैभन्दा बढी-मानिसहरूबीचको मानवीय सहकार्य चाहिन्छ।

कठिन समयमा हामीले दोषारोपणभन्दा समाधान, निराशाभन्दा आशा र विभाजनभन्दा सहकार्य रोज्नुपर्छ। किनकि अन्ततः हाम्रो साझा मानवता नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।

सन् २०१५ को भूकम्पपछि वासिङ्टन, डी.सी.स्थित नेपाली राजदूतावासमा मैले देखेको त्यो असाधारण उदारता आज पनि मेरो स्मृतिमा ताजा छ। चार लाख अमेरिकी डलरको त्यो सहयोग मलाई रकमका कारण मात्र याद छैन, त्यो रकमले बोकेको भावनाका कारण मेरो स्मृतिमा अमिट छ।

त्यसले सीमापारको करुणा र नेपाल सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा रहेको बेलाको ऐक्यबद्धता प्रतिनिधित्व गरेको थियो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, त्यसले एउटा सरल तर शक्तिशाली सत्य सम्झाएको थियो-जब एउटा समुदाय पीडामा हुन्छ, अर्को समुदायले उसको छेउमा उभिने निर्णय गर्न सक्छ।

आज नेपाल फेरि प्राकृतिक विपत्तिको कठिन समयबाट गुज्रिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा हामीले २०१५ मा विश्वभरबाट प्राप्त भएको करुणा र ऐक्यबद्धताको परम्परालाई निरन्तरता दिनुपर्छ। विपत्तिले सीमा चिन्दैनन्, त्यसैले मानवताले पनि सीमा चिन्नु हुँदैन।

यस शोकाकुल घडीमा हालैका बाढी र पहिरोमा आफ्ना प्रियजन गुमाएका परिवारहरूप्रति म हृदयदेखि नै समवेदना व्यक्त गर्दछु। ज्यान गुमाउनुहुनेहरूप्रति गहिरो श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछु। शोकमा डुबेका परिवारजनलाई यो अपूरणीय क्षति सहन सक्ने शक्ति, साहस र धैर्य प्राप्त होस् भन्ने हार्दिक कामना गर्दछु।

दिवंगत आत्माहरूले शान्तिको पवित्र लोकमा चिरशान्ति प्राप्त गरून्, शोकसन्तप्त परिवारहरूले दुःख सहन सक्ने शक्ति र सान्त्वना प्राप्त गरून् र नेपालले नयाँ आशा, दृढता र पुनरुत्थानको बाटो पहिल्याउन सकोस्।

हामी प्रकृतिलाई सधैँ रोक्न सक्दैनौँ। प्रकृतिले हामीलाई परीक्षा लिन सक्छ, तर त्यसको सामना कसरी गर्ने भन्ने निर्णय हाम्रो हातमा हुन्छ। हामी सहयोगको हात बढाउन सक्छौँ, एकअर्काको छेउमा उभिन सक्छौँ, आशा जीवित राख्न सक्छौँ र सबैभन्दा अँध्यारो घडीमा पनि मानवताको उज्यालो निभ्न नदिन सक्छौँ।

ॐ शान्ति। शान्ति। शान्ति।

(मूल लेख अंग्रेजी भाषामा Enepalese मा अगस्ट ३०, २०२६ (वि.सं. २०८३ साल भदौ १४ गते) मा प्रकाशित भएको थियो। नेपाली अनुवाद)

लेखक परिचय

डिगबहादुर तामाङ लामो समयदेखि कूटनीति, सार्वजनिक सेवा तथा नेपाल-अमेरिका सम्बन्धका विभिन्न पक्षसँग नजिकबाट परिचित व्यक्तित्व हुन्। उनले वासिङ्टन, डी.सी.स्थित नेपाली राजदूतावासमा कार्यरत रहँदा सन् २०१५ को विनाशकारी भूकम्पपछिको मानवीय उद्धार तथा राहत प्रयासलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गरेका थिए।