काठमाडौं । गत अगस्ट २६ मा नेपाल र चीनमा विनाशकारी बाढी निम्त्याउने गरी फुटेको हिमाली क्षेत्रमा सोही समयमा अभूतपूर्व गर्मी (उच्च तापक्रम) महसुस गरिएको एक शोधकर्ताले विश्लेषण गरेको मौसमी तथ्याङ्कले देखाएको छ।

५,२०० मिटर (१७,०६० फिट) को उचाइमा रहेको उक्त हिमनदी (ग्लेशियर) मा अगस्ट २१ देखि २६ बीचको औसत तापक्रम करिब ५ डिग्री सेल्सियस (४१ डिग्री फरेनहाइट) पुगेको तथ्यांकले देखाएको छ। यो तापक्रम अस्वाभाविक रूपमा उच्च हो।

५५ वर्षभन्दा बढी समयको तथ्याङ्क रेकर्डमा सोही अवधिमा त्यहाँको तापक्रम ४.० डिग्री सेल्सियस (३९.२ डिग्री फरेनहाइट) भन्दा माथि पुगेको थिएन, यद्यपि हिमनदी फुट्नुमा यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध भने हालसम्म पुष्टि भइसकेको छैन।

क्यालिफोर्नियास्थित स्वतन्त्र अनुसन्धान संस्था ‘बर्कले अर्थ’ का मुख्य वैज्ञानिक रोबर्ट रोहडेले यो स्थानीय तापक्रमको शृङ्खला पुनः संरचना (पुनरवलोकन) गरेका हुन्।

हिमनदी फुटेको स्थानमा ती छ दिनको अवधिमा रेकर्ड गरिएको औसत तापक्रम बीसौँ शताब्दीको मध्ययता करिब १.८ डिग्री सेल्सियसले बढेको छ।

जलवायु परिवर्तनका कारण बढेको थप तापक्रमबाहेक यति उच्च तापक्रमको ढाँचा “सम्भवतः केही हजार वर्षमा एक पटक मात्रै देखिन सक्छ,” रोहडेले एएफपीका लागि गरिएको गणनामा भनेका छन्।

युरोपको ‘कोपरनिकस अब्जर्भेटरी’ को सन् १९७० यताको तथ्याङ्कलाई एएफपीले गरेको विश्लेषण अनुसार लङटाङ क्षेत्रको इतिहासकै चौथो सबैभन्दा तातो ग्रीष्मयामका क्रममा यो हिमनदी फुटेको हो।

“यस्तो तातो परिस्थितिले पर्माफ्रोस्ट (वर्षौँदेखि जमेर रहेको हिउँ र माटोको तह) पग्लिने र पहाडी ढलान तथा हिमनदी एकैसाथ खस्ने प्रक्रियालाई स्पष्ट पार्न सक्छ,” फ्रान्सेली जलवायुविज्ञ भ्यालेरी मासोन-डेलमोटेले भनिन्।

पर्माफ्रोस्टले ‘आइस सिमेन्ट’ (हिउँको जोडनी) को काम गर्छ, जसले चट्टानी पहाडहरूलाई बाँधेर राख्छ। यसको विनाशले पहाडहरूलाई थप अस्थिर बनाउँछ।

भूउपग्रह (स्याटेलाइट) बाट लिइएका तस्बिरहरूले पनि विपद् हुनुभन्दा केही दिनअघि उल्लेख्य रूपमा हिउँ पग्लिएको देखाएका छन्। यसले “पहाडका धाँजाहरूमा पसेर पहिरो निम्त्याउन सक्ने तरल पानीको ठूलो स्रोत” प्रदान गरेको फ्रान्सको ‘सिएनआरएस’ अनुसन्धान संस्थाका हिमनदीविज्ञ एटिएन बर्थियरले बताए।

यद्यपि, विज्ञहरू यो अत्यधिक गर्मीको सटीक भूमिकालाई लिएर अझै सतर्क छन्।

“यो ‘उच्च तापक्रम हुनु भनेकै पहिरो जानु वा हिमनदी फुट्नु हो’ जस्तो सीधा र सरल छैन,” फ्रान्सको ग्रेनोबल अल्प्स विश्वविद्यालयकी भू-आकृतिविज्ञ क्रिस्टन कुकले एएफपीलाई भनिन्।

“यदि तापक्रमले उत्प्रेरक (ट्रिगर) को काम गरेको हो भने पनि, चट्टान खस्नै लागेको अन्तिम सीमा (टिपिङ पोइन्ट) मा पुग्दासम्म पर्खनुपरेको जस्तो देखिन्छ,” उनले थपिन्।

शोधकर्ताहरूले अब हिमनदी फुट्नुभन्दा अघिल्ला वर्षहरूमा पहाडमा देखिएका सूक्ष्म हलचलहरू र तापक्रम परिवर्तनसँग तिनको अन्तरसम्बन्धको अध्ययन गरिरहेका छन्।

बर्कले अर्थका रोहडेका अनुसार “पग्लिएको पानी वा पर्माफ्रोस्ट पग्लेका कारण धाँजा नजिकैको चट्टान उल्लेख्य रूपमा कमजोर भएको थियो भन्ने कुरा प्रमाणित हुनु” जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रमाण (स्मोकिङ गन) हुनेछ।

उनको तापक्रम विश्लेषणमा कोपरनिकस कार्यक्रमको ‘इआरएएस’ जलवायु मोडल र फुटेको हिमनदीबाट ९ देखि १४० किलोमिटर (६ देखि ८७ माइल) को दूरीमा रहेका १४ वटा उच्च हिमाली मौसमी केन्द्रहरूको तथ्याङ्क प्रयोग गरिएको थियो।