काठमाडौं। परम्परागत पहिरनमा सजिएका सयौँ बालिकाहरू बिहीबार काठमाडौँ दरबार स्क्वायरमा भेला भएका छन्। उनीहरूलाई कुमारी अर्थात् जीवित देवीको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिएको छ।

वर्षाका बीच पनि बालिकाहरूको उत्साहजनक सहभागितामा सम्पन्न वार्षिक कुमारी पूजाले नेपालको सदियौँ पुरानो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई भव्य रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

स्थानीय रूपमा ‘कन्या’ भनिने बालिकाहरूले ऐतिहासिक तलेजु भवानी मन्दिरअगाडि आयोजित धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागिता जनाएका हुन्। धार्मिक विश्वासअनुसार कुमारी पूजा गर्नाले सौभाग्य प्राप्त हुने, अशुभता हट्ने तथा विभिन्न रोगबाट मुक्ति र संरक्षण मिल्ने मान्यता छ।

बडादशैंका अवसरमा वर्षमा एक दिन मात्र भक्तजनका लागि खुल्ने तलेजु भवानी मन्दिर कुमारी परम्परासँग विशेष रूपमा जोडिएको छ। पूजाका क्रममा ती कन्याहरूलाई तलेजु भवानी मन्दिर परिसरमा परिक्रमा गराइएको थियो।

नेपालको कुमारी परम्परामा नेवार समुदायअन्तर्गत शाक्य परिवारकी बालिकालाई विशेष विधि र प्रक्रियाबाट कुमारीका रूपमा छनोट गर्ने गरिन्छ। सामान्यतः चार वर्ष आसपासको उमेरदेखि नै कुमारी छनोट हुने परम्परा रहेको छ। छनोट प्रक्रियामा बालिकाको धैर्यता, निर्भीकता तथा विभिन्न ३२ लक्षणको परीक्षण गरिने धार्मिक मान्यता छ।

कुमारीका रूपमा छनोट भएपछि ती बालिका काठमाडौंको कुमारी घरमा बस्ने परम्परा छ। उनलाई खुट्टा जमिनमा नपारी विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरहरूमा मात्र बाहिर निकाल्ने प्रचलन रहेको छ।

पहिलोपटक रक्तस्राव भएपछि अर्थात् सामान्यतः किशोरावस्था सुरु भएपछि कुमारीको पद समाप्त हुने परम्परा छ। कुमारीलाई हिन्दू धर्मकी देवी तलेजु भवानीको साक्षात अवतारका रूपमा श्रद्धा र पूजा गरिन्छ।

यो परम्परा मल्लकालदेखि चलिआएको मानिन्छ भने पछि शाह शासकहरूले पनि यसलाई निरन्तरता दिएका थिए। राजतन्त्रको समयमा शाह राजाहरूले कुमारीबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा समेत रहेको थियो।

कुमारी पूजामा हिन्दू, बौद्ध तथा तान्त्रिक परम्पराका विभिन्न सांस्कृतिक पक्षहरू समेटिएका छन्। यस पूजामा सहभागी हुने कन्याहरू निरोगी र स्वस्थ रहने धार्मिक विश्वास रहेको छ। कुमारी परम्पराको उत्पत्तिसम्बन्धी किंवदन्ती मल्ल राजा जयप्रकाश मल्ल र देवी तलेजुसँग जोडिएको छ।

प्रचलित कथाअनुसार देवी तलेजु मानवरूप धारण गरी राजासामु प्रकट हुने र पासा खेल्ने गर्थिन्। तर राजाको असान्दर्भिक व्यवहारबाट असन्तुष्ट भएपछि देवीले आफ्नो प्रत्यक्ष रूपमा प्रकट हुन छाडिन् र आफूलाई एक कुमारी कन्याभित्र सधैँ वास गराउने र त्यस्तै कन्या छनोट गरी पूजा गर्ने परम्परा कायम गर्न निर्देशन दिएको विश्वास गरिन्छ।

यस कुमारी पूजाले बालिकालाई देवीका रूपमा सम्मान गर्ने नेपालको विशिष्ट धार्मिक परम्परालाई काठमाडौँको ऐतिहासिक दरबार स्क्वायरमा पुनः उजागर गरेको छ।