काठमाडौं । युक्रेनमा हमलापछि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध लगाइए पनि रुस साउदीलाई उछिन्दै भारतलाई सबैभन्दा बढी तेल बेच्ने देशको सूचीमा दोस्रो ठूलो देश बनेको छ । इराक अझै पहिलो स्थानमा छ।

समाचार एजेन्सी रोयटर्सका अनुसार रुसबाट सहुलियत दरमा तेल लिने भारतीय रिफाइनरीले मे महिनामै २ करोड ५० लाख ब्यारेल तेल आयात गरेको थियो जुन कुल आयातको १६ प्रतिशत हो ।

यस वर्ष अप्रिलमा, समुद्रबाट भारतमा कुल कच्चा तेल आयातमा रूसको हिस्सा पाँच प्रतिशत थियो, जुन अघिल्लो वर्ष र २०२२ को पहिलो त्रैमासिकमा एक प्रतिशतभन्दा कम थियो।

विश्वको तेस्रो ठूलो तेल आयातकर्ता भारतले युक्रेनमा हमलापछि रुसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धका बीच रुसबाट सस्तो मूल्यमा तेल किन्ने आफ्नो निर्णयको निरन्तर रक्षा गर्दै आएको छ ।

गत महिना तेल मन्त्रालयले रुसबाट आयात हुने तेलको मात्रा भारतको कुल खपतको तुलनामा निकै कम रहेको बताएको थियो ।

विदेशमन्त्री एस. जयशंकरले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमलाई यो पनि स्पष्ट पारेका थिए कि भारतले जति तेल रुसबाट किन्दै छ, त्यति युरोपले एक दिनभन्दा कममा किन्छ। भारतले लगातार रुसबाट तेल खरिद गरेर कुनै प्रतिबन्धको उल्लंघन नगरेको बताउँदै आएको छ ।

मे महिनामा भारतलाई तेल निर्यात गर्ने देशमा इराक पहिलो स्थानमा थियो भने अब साउदी अरब तेस्रो नम्बरमा पुगेको छ ।

तेल खपतका हिसाबले अमेरिका र चीनपछि भारत तेस्रो ठूलो देश हो र यसले आफ्नो तेलको ८५ प्रतिशत अन्य देशबाट आयात गर्छ।

युक्रेनमाथि हमला भएको १०० दिनभन्दा बढी भइसक्यो र रुसमाथि प्रतिबन्ध लगाए पनि रूसले तेल निर्यात गरेर पहिलेभन्दा बढी आम्दानी गरेको छ ।

युक्रेनमा हमलापछि पहिलो सय दिनमा रुसले तेल र ग्यास निर्यातबाट मात्रै करिब १०० अर्ब डलर कमाएको एक रिपोर्टमा उल्लेख छ ।

सेन्टर फर रिसर्च अन एनर्जी एन्ड क्लिन एयर (सीआरईए) नामक स्वतन्त्र संस्थाले आफ्नो प्रतिवेदनमा सबै प्रतिबन्धका बीचमा मार्चदेखि रुसको आम्दानीमा कमी आएको तर त्यो अझै उच्च स्तरमा रहेको बताएको छ ।

प्रतिवेदनमा रुसबाट आयात घटाउने वा रोक्ने उद्देश्यले लगाइएका प्रतिबन्धका कमजोरीबारे पनि जानकारी दिइएको छ । युरोपियन युनियन, अमेरिका र बेलायत रुसबाट आयात पूर्णतया बन्द गर्ने वाचा गरेका देशहरू हुन्।

सीआरईएले युक्रेनमा आक्रमण भएको पहिलो १०० दिनभित्र जीवाश्म इन्धन बेचेर रुसले ९७ अर्ब डलर कमाएको जनाएको छ । यी तथ्याङ्कहरू २४ फेब्रुअरी देखि ३ जुन सम्मका हुन्। जसमध्ये ६१ प्रतिशत आयात युरोपियन युनियनका सदस्य राष्ट्रहरूले मात्रै गरी करिब ५९ अर्ब डलर बराबरको छ ।

तर, रुसको कुल तेल र ग्यासको निर्यात र आम्दानी मार्च महिनाको तुलनामा घटेको छ । मार्चमा रुसले तेल र ग्यास निर्यातबाट एकै दिनमा १ अर्ब डलरभन्दा बढी आम्दानी गरिरहेको थियो ।

तर यो आम्दानी रसियाले एक दिनमा युक्रेन युद्धमा खर्च गरिरहेको भन्दा बढी हो। सीआरईए प्रतिवेदनले युक्रेन युद्धमा रुसले दैनिक ८७ करोड ६० लाख डलर खर्च गरिरहेको अनुमान गरेको छ ।

युरोपेली संघले सन् २०२२ को अन्त्यसम्ममा रुसको समुन्द्री मार्गबाट ​​हुने तेल आयात पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने निर्णय गरेको छ । इयुले रुसबाट हुने कुल आयात दुई तिहाईले घटाउने योजना बनाएको छ ।

यसैबीच अमेरिकाले रुसबाट हुने तेल, ग्यास र कोइलाको आयात पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने घोषणा गरेको छ । बेलायतले यस वर्षको अन्त्यसम्ममा चरणबद्ध रूपमा रुसबाट ऊर्जा आयात घटाउने निर्णय गरेको छ ।

रुसी तेल आयातमा प्रतिबन्ध लगाउने युरोपेली संघको योजनाले यसको कार्यान्वयनमा ठूलो प्रभाव पार्ने सीआरईए प्रतिवेदनले जनाएको छ।

प्रतिवेदनमा युरोपेली संघको प्रतिबन्धका कारण रुसको आम्दानी वार्षिक ३६ अर्ब डलरले घट्न सक्ने बताइएको छ ।

प्रतिवेदनमा अहिले रुसी तेल ठूलो परिमाणमा भारत पठाइँदै आएको पनि बताइएको छ । यसअघि भारतमा कुल आयात हुने तेलको एक प्रतिशत मात्र रुसबाट आएको थियो तर यो वर्षको मे महिनामा यो संख्या १८ प्रतिशत पुगेको छ ।

रुसबाट भारत आउने तेलको ‘ठूलो हिस्सा’ रिफाइन गरी अमेरिका र युरोपका ग्राहकलाई बेच्ने गरेको सीआरईए प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । यसलाई प्रतिबन्धको ठूलो त्रुटिको रूपमा पनि प्रतिवेदनमा वर्णन गरिएको छ।

प्रतिवेदनका अनुसार रुसी कच्चा तेल बोक्ने ट्याङ्करमाथि कडा प्रतिबन्धले त्यस्ता घटनालाई रोक्न मद्दत गर्नेछ।

प्रतिवेदनमा यो पनि भनिएको छ कि रुसले अब आफ्नो तेलको लागि नयाँ बजार खोजिरहेको छ। तीमध्ये अधिकांश उसले जहाजबाटै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पठाउने गरेको छ । प्रतिवेदनले यो पनि औंल्याएको छ कि अधिकांश जहाजहरू अमेरिकी वा युरोपेली कम्पनीहरूको स्वामित्वमा छन्।

भारतमा प्रशोधनका लागि बढीभन्दा बढी तेल पठाइएको र त्यसमध्ये केही प्रशोधित उत्पादन युरोपेली बजारमा फर्किने गरेको सीआरईएले जनाएको छ । इयु प्रतिबन्धहरूले परिष्कृत उत्पादनहरू कभर गर्दैन, प्रतिवेदनले यसलाई कमजोरीको रूपमा वर्णन गरेको छ।

भारतसँगै रुसबाट इन्धन आयात बढाउने देशमा फ्रान्स, चीन, संयुक्त अरब इमिरेट्स र साउदी अरेबिया पर्छन् ।

२०१६ मा, रिस्टाड इनर्जीको एक रिपोर्टमा भनिएको थियो कि अमेरिकामा २६४ बिलियन ब्यारेल तेलको भण्डार छ।

यसमा अवस्थित तेल भण्डारहरू, नयाँ परियोजनाहरू, हालै पत्ता लागेको तेल भण्डारहरू र अझै पत्ता लाग्न बाँकी तेल इनारहरू समावेश छन्।

यो रिपोर्टमा अमेरिकासँग रुस र साउदी अरेबियाको तुलनामा धेरै तेल भण्डार रहेको बताइएको छ ।

रिस्टाड इनर्जीको अनुमानअनुसार रुसमा २५६ अर्ब ब्यारेल, साउदीमा २१२ अर्ब ब्यारेल, क्यानडामा १६७ अर्ब ब्यारेल, इरानमा १४३ र ब्राजिलमा १२० अर्ब ब्यारेल तेल रहेको छ ।