काठमाडौं । अमेरिकामा ९/११ आतंकवादी हमलाको लगत्तै, तत्कालीन राष्ट्रपति जर्ज डब्लु बुशको सरकार सक्रिय भयो। उनले सेनालाई आतंक विरुद्ध अभियान चलाउन आदेश दिए। ग्वान्तानामो जेल यसैको एक हिस्सा थियो। क्युबाको टापुमा बनेको यो जेलमा कुनै नियम र कानुन थिएन । कुनै पनि विदेशीलाई शंकास्पद भएको आरोप लगाएर कुनै पनि समय यहाँ अमेरिकी हिरासतमा राख्न सकिन्थ्यो। तर यहाँ प्रश्न उठ्छ कि क्युबाको टापुमा अमेरिकाको के काम ?

ग्वान्तानामोको यो कथा मात्रै होइन, करिब एक शताब्दी पुरानो हो, जब अमेरिका र स्पेनबीच युद्ध भएको थियो । सन् १८९८ सम्म क्युबा स्पेनको हिस्सा थियो तर त्यसपछि त्यहाँका जनताले स्पेनी शासनविरुद्ध लड्न थाले । त्यसपछि छिमेकी राष्ट्र अमेरिकाले क्युबालाई सहयोग गर्दै स्पेनमाथि आक्रमण गर्यो । क्युबालाई स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा गर्नुको सट्टा पराजित स्पेनले आफ्नो नियन्त्रण अमेरिकालाई दियो । तीन वर्षपछि अमेरिकाले क्युबालाई छुट्टै राष्ट्रको रूपमा मान्यता दियो तर सित्तैमा होइन। क्युवाली जनताले यसको मूल्य चुकाउनु परेको छ ।

उसले आफ्नो केही भाग अमेरिकालाई भाडामा दिनुपर्ने थियो। यो सम्झौतालाई प्लाट एमेन्डमेन्ट भनिन्छ, जस अनुसार क्युबाली टापु ग्वान्तानामो बेलाई अमेरिकाले नियन्त्रण गर्नेछ। बदलामा, तिनीहरूले प्रत्येक वर्ष क्युबा सरकारलाई एक निश्चित रकम तिर्नेछन्। यो ठूलो रकम थिएन, यो केवल ३५०० डलर थियो। बदलामा अमेरिकाले १९ हजार ५०० एकडमा फैलिएको टापु पाएको थियो । यहाँ उसले आफ्नो नौसेना आधार बनायो। यसबीचमा क्युवाका धेरै सरकारहरूले पनि यत्तिको कम मूल्यमा आफ्नो महत्वपूर्ण जग्गा जबर्जस्ती लीजमा दिनुको विरोध गरे तर अमेरिकाले हरेक पटक यो कुरालाई दबाइदियो र नौसेनाको बेस जारी राख्यो।

नब्बेको दशकमा हाइटीमा आएको भयानक बाढीपछि धेरै मानिस ग्वान्तानामो आए । पूरै टापु शरणार्थीहरूले भर्न थाल्यो। धेरैले यो अवसरलाई अमेरिकी नागरिकता पाउनुसँग पनि हेरिरहेका थिए र तत्कालीन बुस सरकार चिन्तित थियो। त्यसपछि मात्रै ९/११ आक्रमण भयो र बाटो भेटियो ।

यहाँ त्यस्ता संदिग्धहरूलाई राखिएको थियो, जसको अल कायदासँग सम्बन्ध रहेको आशंका थियो। तीमध्ये अधिकांश अफगानिस्तान वा पाकिस्तानका थिए। यद्यपि मध्यपूर्वबाट पनि धेरै मानिस पक्राउ परेका थिए । न्युयोर्क टाइम्सले यसबारे एकपछि अर्को धेरै रिपोर्टहरू प्रकाशित गरेको छ, जसअनुसार २० वर्षभन्दा बढी अवधिमा कुल ७८० कैदी थिए। तिनीहरूमध्ये धेरैलाई अलकायदाको कुनै ज्ञान थिएन, तिनीहरू सामान्य काम गर्ने गरिब मानिसहरू थिए। हाल यहाँ ३६ कैदीहरू बाँकी छन्, जसमध्ये केहीलाई मात्र आतंकवादीसँगको सम्बन्धमा दोषी प्रमाणित भएको छ।

कारागार दुई कारणले निरन्तर चर्चामा रहँदै आएको छ, जसमध्ये एउटा यसको उच्च लागत हो। यहाँ प्रत्येक कैदीको सुरक्षाका लागि ४५ जना सैनिक तैनाथ छन् । यसबाहेक कारागारका अन्य कामका लागि पनि ठूलो संख्यामा कर्मचारी छन् । भित्रबाट बाहिरसम्म यस्तो कडा सुरक्षा छ कि यसको पूर्ण तस्विर पनि संसारमा प्रकट हुन सक्दैन। रिहा भएका कतिपयको बयानबाट मात्रै जेल कति डरलाग्दो छ र त्यहाँ के हुन्छ भन्ने थाहा हुन सक्छ ।

यस खर्चको पछाडि अमेरिकी सरकारको तर्क थियो कि त्यहाँ सबै खतरनाक आतंकवादीहरू छन्, जसले मौका पाउनेबित्तिकै देश वा विश्वलाई ठूलो खतरामा पार्न सक्छन्। यही कारणले उनीहरूलाई संसारबाट अलग राखियो । रिपोर्ट अनुसार कारागारको मर्मतसम्भारमा वार्षिक २ करोड रुपैयाँ खर्च हुने गरेको छ । नौसेनाका वकिल क्याप्टेन ब्रायन एल मेइजरले जेललाई जिहादीहरू हुर्काउने अमेरिकाको ‘बुटिक जेल’ भनेका छन्।

डिटेन्सन सेन्टरले आफ्नो बारेमा धेरै राम्रा कुराहरू बोल्छ, जस्तै यसले कैदीहरूको स्वास्थ्यको पूर्ण ख्याल राख्छ। कैदीलाई कुकुर र बिरालोको सोख भए मनोरञ्जनका लागि जनावरसमेत उपलब्ध गराइन्छ । जेलमा पार्लर, स्पा र जिमको चर्चा छ । अर्कोतर्फ, धेरै मानवअधिकार संगठनहरूले यसलाई झुटो बताउँछन्।

न्युयोर्क टाइम्सले कारागारमा कैदीहरूलाई अमानवीय यातना दिएको दाबी गरेको थियो । उनीहरुलाई ६ फिट लामो कोठामा राखिएको छ, जहाँ घाम पनि आउँदैन । हप्तामा दुई दिन मात्र बाहिर निस्कन र हिँड्न पाइन्छ। साथै, दिन वा रातको जुनसुकै समयमा सोधपुछको लागि बोलाइन्छ, जहाँ दुई वा चारवटा मात्र प्रश्न दोहोर्याइन्छ। सबैमा एउटै कुरा रहन्छ कि उनीहरुको अल कायदासँगको सम्बन्ध के हो ।

बन्दीहरूले आफूलाई कुटपिट नभई फरक तरिकाले यातना दिएको स्वीकार गरेका छन् । उदाहरणका लागि, कसैलाई उज्यालो मात्रै भएको कोठामा राखिएको छ भने कसैलाई पूर्ण अन्धकारमा राखिएको छ। कैदी बिरामी नहुँदासम्म यो क्रम हप्ता र महिनासम्म चलिरहन्छ।