काठमाडौं । अमेरिकाको क्यालिफोर्नियास्थित डेथ भ्यालीको नाम प्रायः यसको तापक्रमका कारण चर्चामा हुन्छ । रातो रङ्गका चट्टान र ठाडो पहाडले बनेको यो ठाउँको विशेषता भनेको यहाँ घामको ताप जम्मा हुन्छ र मौसम चिसो हुँदैन । राति भने यो उपत्यकाको तापक्रम पनि घट्ने गरेको छ ।

इथियोपियाको डेनेकिल डिप्रेसनमा, तापक्रम वर्षभरि नै अत्यन्त तातो रहन्छ । डिसेम्बर-जनवरीमा, जब संसारका अधिकांश भागहरू चिसो हुन्छ, तब पनि यहाँको औसत तापक्रम ३५ डिग्री सेल्सियस रहन्छ। डेनेकिल डिप्रेसनमा गर्मीको धेरै कारणहरू छन्।

एउटा कारण पृथ्वी मुनि हलचल हो। यहाँ तल तीनवटा टेक्टोनिक प्लेटहरू छन्, जो एकअर्काबाट धेरै छिटो टाढा भइरहेका छन्। यो आन्तरिक संघर्षको प्रभाव माथि पनि देखिन्छ । यस सम्पूर्ण क्षेत्रमा धेरै सक्रिय ज्वालामुखीहरू छन्, जसबाट लाभा र धुवाँ निस्किरहन्छ। वर्षको कुनै पनि मौसममा भ्रमण गर्नुहोस्, यहाँको हावामा आगो र जलेको गन्ध आउँछ। यही कारणले गर्दा बाहिरी दुनियाँका मानिसहरू, आफूलाई खतराको खेलाडी भन्नेहरू पनि यहाँ जानबाट जोगिन्छन्।

यहाँ आर्टा एले नामको ज्वालामुखी छ, जसको उचाई करिब ६०० मिटर छ। विश्वका पाँचवटा लाभा तालहरूमध्ये दुईवटा यसको शिखरमा बनेका छन्। यहाँ पहिलो लाभा ताल सन् १९०६ मा बनेको थियो, यो पानीले होइन उम्लिरहेको लाभाबाट बनेको हो । अचम्मको कुरा, यो लाभा चिसो हुँदैन, तर लगातार उम्लिरहेको छ। वैज्ञानिकहरूले टेक्टोनिक प्लेटहरूलाई यसको जरामा भएको मान्छन्। यस बाहेक त्यहाँ धेरै साना र ठूला ज्वालामुखीहरू सक्रिय छन्।

पृथ्वी भित्रको आगोले गर्दा माथिको सतह पनि संसारको अरु भागभन्दा फरक छ । यहाँ विभिन्न प्रकारका ढुङ्गा र माटो पाइन्छ, जुन खस्रो हुन्छ । हेर्दा यो अर्को ग्रह हो जस्तो लाग्छ। डेनेकिलमा धेरै पानीका स्रोतहरू र एउटा नदी छ, जसलाई आवाश नदी भनिन्छ, तर यो पनि फरक छ। लामो भए पनि नदी कहिल्यै समुन्द्रमा पुग्दैन, बरु केही महिनामै सुक्छ र तल्लो भागमा नुन जम्मा हुन्छ ।

ज्वालामुखी र तातो पानीका स्रोतका कारण यो नदी पूर्णतया अम्लीय भएको छ । यद्यपि त्यही कुरा त्यहाँ बस्ने मानिसहरूका लागि उपयोगी छ। उनीहरु नुन संकलन गरेर नजिकैको बजारमा गएर बेच्ने गर्छन् । यसबाहेक आम्दानीको अर्को स्रोत नभएकाले यसलाई यहाँ सेतो सुन भनिन्छ ।

अर्को कारक जसले डेनेकिललाई सबैभन्दा तातो बनाउँछ त्यो हो समुद्र सतहदेखि यसको अवस्थिनि । समुद्र सतहबाट करिब १५० मिटर तल रहेकोले यसलाई अझ तातो बनाउँछ। यहाँ वार्षिक वर्षा १०० देखि २०० मिमी मात्र हुन्छ।

यति धेरै गर्मी भए पनि यहाँ अफार जनजातिको बसोबास छ । यी घुमन्ते समुदायको जनसङ्ख्या करिब ३० लाख भए पनि वर्षभर डेनेकिलमा बस्नुको साटो घुमफिर गरिरहन्छन् । विशेषगरी गर्मी मौसममा छिमेकी क्षेत्रमा जान्छन् । नुन र ऊँटपालन उनीहरूको रोजगारीको प्रमुख स्रोत हो। यसबाहेक यहाँ खेतीपाती छैन ।

डेनेकिलमा केही जीवित जीवहरू, केही विशेष प्रकारका वनस्पति र कीटाणुहरू पनि बढिरहेका छन्। वैज्ञानिक भाषामा, तिनीहरूलाई एक्स्ट्रेमोफाइल भनिन्छ, अर्थात्, ती चीजहरू जुन चरम परिस्थितिमा पनि बाँच्न सक्छ। वैज्ञानिकहरूले पनि आफ्नो अध्ययनबाट चरम परिस्थितिमा अन्य ग्रहहरूमा जीवन सम्भव छ कि छैन भनेर बुझ्न प्रयास गरिरहेका छन्।

धेरै मानवशास्त्रीहरू संसारमा मानव विकास यही ठाउँबाट सुरु भएको हुनुपर्छ भन्ने विश्वास गर्छन्। सन् १९७४ मा यहाँ एउटा कंकाल भेटिएको थियो, जुन अस्ट्रेलोपिथेकस जातको थियो। उनीहरूलाई मानवको सबैभन्दा पुरानो पुर्खा मानिन्छ। यसपछि पनि यहाँबाट धेरै पुराना नस्लका अवशेषहरू भेटिएका छन्, जसका कारण डेनेकिलबाट नै मानिसको विकास सुरु भएको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ । यो कुरा अझै पुष्टि भएको छैन।