काठमाडौं । तपाईं क्षुद्रग्रहहरूको बारेमा केवल त्यतिबेला मात्र सोच्नुहुन्छ जब तपाईं कुनै विज्ञान कथा चलचित्र हेर्दै हुनुहुन्छ, वा जब कुनै क्षुद्रग्रह पृथ्वीमा ठोक्किने सम्भावना छ भन्ने समाचार आउँछ।

तर संसारभरका धेरै संस्था र वेधशालाहरूले तिनीहरूमाथि नजर राख्छन्। यसो गर्नुको पछाडि धेरै कारणहरू छन्।

प्रश्न उठ्छ कि क्षुद्रग्रहहरू के हुन्? वास्तवमा, जब हाम्रो सौर्यमण्डल लगभग ४.६ अर्ब वर्ष पहिले बनेको थियो, केही चट्टानी पिण्डहरू पनि बनेका थिए र तिनीहरूलाई क्षुद्रग्रह भनिन्छ।

अहिलेसम्म दस लाखभन्दा बढी क्षुद्रग्रहहरू पहिचान भइसकेका छन्। यी मध्ये धेरैजसो ‘मुख्य क्षुद्रग्रह बेल्ट’ मा छन्, जुन मंगल र बृहस्पति ग्रह बीचको क्षेत्र हो। यी सबै क्षुद्रग्रहहरू सूर्यको वरिपरि घुम्छन्।

तर केही क्षुद्रग्रहहरू पृथ्वीको नजिक पनि आउँछन्। बेलायतको ओपन युनिभर्सिटीमा ग्रह तथा अन्तरिक्ष विज्ञानकी प्राध्यापक एमेरिटा मोनिका ग्रेडी भन्छिन् ‘यी क्षुद्रग्रहहरूले जीवनको उत्पत्ति बुझ्न मद्दत गर्न सक्छन्।’

उनी भन्छिन्, “यीमध्ये केही क्षुद्रग्रहहरूमा धेरै जैविक यौगिकहरू हुन्छन्, जुन जीवनको निर्माणको लागि प्रारम्भिक स्रोत हुन सक्छन्। जीवनको लागि आवश्यक तत्वहरू क्षुद्रग्रहहरू मार्फत पृथ्वीमा पुगेकाले पृथ्वीमा जीवनको सुरुवात भएको धारणा पनि छ।”

धेरैजसो क्षुद्रग्रहहरूले कुनै हानि गर्दैनन् र कुनै प्रभाव बिना नै जान्छन्, तर केही यस्ता छन् जसमा नजर राख्नु आवश्यक छ।

बेलायतको एडिनबर्ग विश्वविद्यालयको भौतिकशास्त्र र खगोल विज्ञान स्कूलकी अनुसन्धान फेलो अगाता रोजेक भन्छिन्, “पृथ्वीको नजिक आउने वस्तुहरूमा अचानक चासो बढेको छ। जबसम्म हामीले तिनीहरूको कक्षाको बारेमा स्पष्ट जानकारी पाउँदैनौं, तिनीहरू पृथ्वीसँग ठोक्किने सम्भावना छ कि छैन र यदि छ भने, यसको सम्भावित समय कति हुन सक्छ भनेर हेर्नको लागि तिनीहरूलाई नजिकबाट निगरानी गरिन्छ। पृथ्वीबाट टाढा रहेका वस्तुहरू मध्ये, हामी असामान्य संरचना भएका वस्तुहरूमा नजर राख्छौं।”

आकारको कुरा गर्दा, ठूला क्षुद्रग्रहहरू तुलनात्मक रूपमा कम चिन्ताको विषय हुन्।

“हामीलाई ठूला क्षुद्रग्रहहरू कहाँ छन् र तिनीहरू कुन दिशामा गइरहेका छन् भन्ने कुरा ठ्याक्कै थाहा छ,” रोजेक भन्छिन् “हामी तिनीहरूको गति राम्ररी बुझ्छौं, र तिनीहरूलाई राम्रोसँग बुझ्नको लागि हामी असामान्य केसहरूको अध्ययन गर्छौं।”

उनका अनुसार, “वास्तविक चिन्ता साना र अहिलेसम्म नदेखिएका क्षुद्रग्रहहरूको बारेमा हो, जसको कक्षा अहिलेसम्म सही रूपमा अनुमान गरिएको छैन।”

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हाल निगरानीमा रहेका तीन प्रमुख क्षुद्रग्रहहरूछन् । यस बाहेक, चौथो क्षुद्रग्रह पनि छ जसको लागि नासाले विशेष अभियान सुरु गरेको छ।

१. एपोफिस – तीन फुटबल मैदानको आकारको क्षुद्रग्रह

इजिप्टको पौराणिक कथामा एपोफिसलाई अराजकता र विनाशको देवता मानिन्छ। उनको नाममा एउटा क्षुद्रग्रहको नाम पनि राखिएको छ जुन २००४ मा पत्ता लागेको थियो।

सुरुमा, एपोफिस पृथ्वीसँग ठोक्किने थोरै जोखिम रहेको विश्वास गरिएको थियो। यद्यपि, पछि नासाले स्पष्ट पारेको छ कि ‘कम्तिमा अर्को १०० वर्षसम्म एपोफिस पृथ्वीसँग ठोक्किने कुनै खतरा छैन।’

“हामीलाई हाल थाहा छ कि यो अप्रिल १३, २०२९ मा पृथ्वीको छेउबाट सुरक्षित रूपमा गुज्रनेछ,” अगाता रोजेक भन्छिन्।

उनी भन्छिन्, “यसको खोज भएदेखि नै यसलाई जमिनबाट गहन रूपमा निगरानी गरिएको छ। यसले यो पृथ्वीको धेरै नजिकबाट जाने कुरा पत्ता लगाएको छ, लगभग हाम्रा भू-स्थिर उपग्रहहरू अवस्थित दूरीमा। हामीलाई विश्वास छ कि पृथ्वीको यति नजिक आउँदा, यो क्षुद्रग्रह गुरुत्वाकर्षणको प्रभावमा पर्न सक्छ र यसको आकार पनि परिवर्तन हुन सक्छ।”

नासाका अनुसार पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण बलले सूर्य वरिपरि एपोफिसको कक्षालाई पनि असर गर्न सक्छ र यस क्षुद्रग्रहको सतहमा सानो पहिरो जान सक्छ।

एपोफिसको औसत व्यास लगभग ३४० मिटर छ, जुन तीन फुटबल मैदान बराबर छ। यो पृथ्वीको सतहबाट लगभग ३२,००० किलोमिटरको दूरीमा गुज्रनेछ। यो यति नजिक हुनेछ कि यसलाई नाङ्गो आँखाले पनि देख्न सकिन्छ।

२. २०२४ वाइआर ४: के यो चन्द्रमासँग ठोक्किन सक्छ ?

नासाको अनुमान अनुसार, क्षुद्रग्रह ‘२०२४ वाइआर-४’ को आकार लगभग ५३ देखि ६७ मिटरको बीचमा छ अर्थात् १५ तले भवन जत्तिकै ठूलो छ। यो २०२४ मा पत्ता लागेको थियो। हालै यो समाचारमा आएको थियो जब यो संकेत गरिएको थियो – २०३२ मा यो पृथ्वीसँग ठोक्किने सम्भावना थोरै हुन सक्छ।

केही अनुसन्धानकर्ताहरूले आफ्नो प्रारम्भिक गणनामा अनुमान गरेका थिए – २०२४ मा वाइआर-४ पृथ्वीमा ठोक्किने सम्भावना ३२ मध्ये १ हुन सक्छ। यद्यपि, नासाले पछि यो सम्भावनालाई खारेज गर्यो।

मोनिका ग्राडी भन्छिन्, “यदि कुनै क्षुद्रग्रह पृथ्वीसँग ठोक्किन सक्छ भने, सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको यो ठोक्किने सम्भावना कति छ भनेर निर्धारण गर्नु हो। यसको लागि, हामीले यसको निरन्तर निगरानी गर्नुपर्छ ताकि यसको कक्षा र दिशा अझ सटीकताका साथ बुझ्न सकियोस्।”

यद्यपि, २०२४ मा वाइआर-४ चन्द्रमासँग ठोक्किन सक्ने सम्भावना अझै ३.८% छ। तर नासाले यसो भए पनि चन्द्रमाको कक्षमा कुनै असर नपर्ने बताएको छ।

३. डिडिमोस र डिमोर्फोस: क्षुद्रग्रह र यसको चन्द्रमा

डिडिमोस एउटा क्षुद्रग्रह हो जसको ग्रीकमा अर्थ ‘जुम्ल्याहा’ हो। डिमोर्फोस एउटा सानो चन्द्रमा हो जसले यसलाई परिक्रमा गर्छ।

यी दुवै आकाशीय पिण्डहरूले पृथ्वीलाई कुनै खतरा उत्पन्न गरेका छैनन्, तर तिनीहरू तुलनात्मक रूपमा पृथ्वीको नजिकबाट जान्छन्।

यसको अनुसन्धान गर्न, २०२२ मा, नासाले ‘डबल एस्टेरोइड रिडायरेक्शन टेस्ट’ (डार्ट) मिसन सुरु गर्‍यो। यस मिसन अन्तर्गत एक प्रोब डिमोर्फोससँग ठोक्कियो र आफैं नष्ट भयो। यसको उद्देश्य भविष्यमा कुनै क्षुद्रग्रहले पृथ्वीलाई खतरामा पार्छ कि पार्दैन, यसको बाटो परिवर्तन गर्न सकिन्छ कि भनेर अनुसन्धान गर्नु थियो।

यस मिसनको लागि डिडिमोस र डिमोर्फोसलाई सावधानीपूर्वक छनोट गरिएको थियो। मिसन अघि, यी दुई पिण्डहरू पृथ्वीको कक्षालाई काटिरहेका थिएनन् र तिनीहरूको कक्षामा थोरै परिवर्तनले पनि कुनै खतरा हुने थिएन।

“यस मिसनमा, प्रोब डिमोर्फोससँग ठोक्कियो, जसले गर्दा डिडिमोस वरिपरि यसको कक्षा परिवर्तन भयो। यो ग्रह रक्षाको पहिलो व्यावहारिक परीक्षण थियो,” अगाता रोजेक भन्छिन्।

“यो परिवर्तन मुख्यतया पृथ्वीबाट अवलोकनहरू मार्फत मापन गरिएको थियो। हामी अझै पनि प्रणालीको निगरानी गरिरहेका छौं किनभने युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (इएसए) को हेरा मिसन अर्को वर्ष त्यहाँ टक्करको प्रभावहरूको अनुसन्धान गर्न आइपुग्नेछ।”

४. साइक: पृथ्वीको भित्री भागको रहस्य समाधान गर्ने साँचो

नासाका अनुसार, ‘साइक’ लाई मुख्य क्षुद्रग्रह बेल्टको सबैभन्दा रोचक वस्तुहरू मध्ये एक मानिन्छ। यो १८५२ मा पत्ता लागेको थियो र ग्रीक पौराणिक कथामा आत्माकी देवी ‘साइक’ को नामबाट यसको नामकरण गरिएको छ।

साइक हामीबाट धेरै टाढा अवस्थित छ र यसले मंगल र बृहस्पति ग्रहको बीचमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ कि यो क्षुद्रग्रह मुख्यतया धातु र चट्टानहरू मिलेर बनेको छ।

यो पनि विश्वास गरिन्छ कि साइकमा रहेको अधिकांश धातु सम्भवतः प्लानेटिसिमलको कोरबाट आएको हो, अर्थात् ग्रह निर्माणको प्रारम्भिक चरणमा बनेको आकाशीय पिण्डबाट।

साइकको अध्ययनले हामीलाई पृथ्वी र अन्य ग्रहहरूको कोर कसरी बन्यो भनेर बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ। सन् २०२३ मा, नासाले यस क्षुद्रग्रहको निगरानी र अध्ययन गर्न एक विशेष मिसन सुरु गरेको थियो।

नयाँ खोजहरू

यस महिनाको सुरुमा, भेरा रुबिन वेधशालाले आफ्नो नयाँ टेलिस्कोपले केवल १० घण्टामा २,००० भन्दा बढी नयाँ क्षुद्रग्रह र पृथ्वी नजिकका सात वस्तुहरू पत्ता लगाएको खुलासा गरेको थियो।

सामान्यतया, सबै जमिनमा आधारित र अन्तरिक्ष वेधशालाहरूले प्रत्येक वर्ष लगभग २०,००० क्षुद्रग्रहहरू पत्ता लगाउँछन्।

“यदि तपाईं सम्पूर्ण रातको आकाश हेर्न चाहनुहुन्छ भने, तपाईंसँग धेरै फराकिलो दृश्य क्षेत्र हुनुपर्छ,” प्राध्यापक मोनिका ग्रेडी भन्छिन् “र भेरा रुबिन वेधशालामा रहेको यो टेलिस्कोपले त्यसै गर्छ।”

यस परियोजनाको सुरुवाती वर्षहरूमा लाखौं नयाँ क्षुद्रग्रहहरू पत्ता लगाउन सकिने आशा वेधशालाले गरेको छ। यसले वैज्ञानिकहरूलाई थप पिण्डहरूको निगरानी गर्ने अवसर दिनेछ र सौर्यमण्डलको गठनसँग सम्बन्धित नयाँ सुरागहरू प्रदान गर्न सक्छ।