मानव जीवनको रंगमञ्चमा दुईवटा शब्दहरू सबैभन्दा प्रभावशाली, रहस्यमय र शक्तिशाली मानिन्छन्: यौन र मृत्यु । एउटा शब्दले जीवनको उद्घोष गर्छ भने अर्कोले त्यसको विसर्जन। एउटा शब्द सुन्दा इन्द्रियहरू जागृत हुन्छन्, अर्कोले शून्यताको बोध गराउँछ।

तर, गहिरो चिन्तन गर्ने हो भने यी दुई विपरीत देखिने ध्रुवहरू वास्तवमा एउटै ऊर्जाका दुई भिन्न रूप हुन्। एउटा ‘आगमन’ हो भने अर्को ‘प्रस्थान’। यस लेखमा हामी यी दुई शक्तिको मनोवैज्ञानिक जटिलता, दार्शनिक गहिराइ र आध्यात्मिक रूपान्तरणका विषयमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण

मनोविज्ञानका क्षेत्रमा सिगमन्ड फ्रायडले मानव मनलाई सञ्चालन गर्ने दुई मुख्य प्रवृत्तिहरूको व्याख्या गरेका छन्: इरोज  र थानोटोस । इरोजले प्रेम, यौन, सिर्जना र एकतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। हामी जे जति नयाँ काम गर्छौँ, सम्बन्ध गाँस्छौँ र बाँच्ने इच्छा राख्छौँ, ती सबै यौन ऊर्जा को परिष्कृत रूप हुन्।

यो ऊर्जाले मानिसलाई एकांकीपनबाट जोडीतर्फ र शून्यताबाट सिर्जनात्मकतातर्फ डोहोर्‍याउँछ। अर्कोतर्फ थानोटोस फ्रायडका अनुसार मानिसभित्रको यस्तो अवचेतन इच्छा हो, जसले उसलाई परम शान्ति र स्थिरतातिर लैजान खोज्छ, जसको अन्तिम रूप मृत्यु हो।

मृत्युको डर वास्तवमा “आफू मेटिने” डर हो। मनोवैज्ञानिक सत्य के हो भने हामी जति धेरै यौनका कुरा गर्छौँ, त्यति नै मृत्युबाट डराउँछौँ। किनभने यौनले “म छु” भन्ने अहम् लाई पुष्टि गर्छ, जबकि मृत्युले त्यो अहम्‌लाई ध्वस्त पारिदिन्छ।

 दार्शनिक दृष्टिकोण

दार्शनिक रूपमा यौन र मृत्युलाई बुझ्नु भनेको जीवनको व्याकरण बुझ्नु हो। यौन केवल शारीरिक मिलन मात्र होइन, यो दुई भिन्न अस्तित्वहरूबीचको परम एकताको खोज हो।

दार्शनिक रूपमा यो द्वैतबाट अद्वैततर्फ जाने एउटा क्षणिक प्रयास हो। जब दुई शरीर मिल्छन्, त्यहाँ केही क्षणका लागि ‘म’ र ‘तिमी’ भन्ने भिन्नता बिलाउँछ र त्यो क्षणिक विचारशून्यता नै यौनको वास्तविक आकर्षण बन्छ। त्यसैगरी मृत्यु जीवनको अन्त्य होइन, बरु यो त जीवनको पूर्णता हो।

दार्शनिक सुकरातले भनेका थिए कि दर्शनको वास्तविक अर्थ नै मृत्युको तयारी गर्नु हो। मृत्युले हामीलाई जीवनको नश्वरता र समयको मूल्य सिकाउँछ। यदि मृत्यु नहुँदो हो त जीवनको कुनै महत्त्व, गम्भीरता र तीव्रता हुने थिएन।

 आध्यात्मिक दृष्टिकोण: ऊर्जाको ऊर्ध्वगमन र महाविश्राम

आध्यात्मिक जगत्मा यी दुवैलाई साधनाको सशक्त माध्यम बनाइएको छ। पूर्वीय तन्त्र दर्शनका अनुसार यौन ऊर्जा संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली र मूल ऊर्जा हो, जुन शरीरको सबैभन्दा तल्लो केन्द्र अर्थात् मूलाधार चक्रमा अवस्थित हुन्छ।

साधनाको अर्थ यसलाई दबाउनु होइन, बरु यसलाई रूपान्तरण  गर्नु हो। जब यो ऊर्जा माथितिर बग्छ, तब यो प्रेम, करुणा र अन्ततः प्रज्ञामा परिणत हुन्छ। ब्रह्मचर्यको वास्तविक अर्थ यौनबाट भाग्नु होइन; बरु यौन ऊर्जालाई ब्रह्म अर्थात् अनन्ततर्फ मोडिने शक्तिमा बदल्नु हो।

अर्कोतिर आध्यात्मिक साधकले मृत्युलाई एउटा उत्सवका रूपमा हेर्छ। ध्यानका माध्यमबाट मानिसले “म केवल शरीर होइन” भन्ने बोध गरिसकेपछि शरीरसँगको तादात्म्यता तोडिन्छ र मृत्युको डर स्वतः समाप्त हुन्छ। मृत्यु त केवल पुरानो कपडा फेरेजस्तै सहज प्रक्रिया मात्र बनिदिन्छ।

 मृत्युको डर हटाउने र यौन ऊर्जा रूपान्तरण गर्ने व्यावहारिक मार्ग

मृत्युको भयबाट मुक्त हुन र यौन ऊर्जालाई उच्च शक्तिमा बदल्न दैनिक जीवनमा केही व्यावहारिक अभ्यासहरू अपनाउन सकिन्छ। दैनिक ध्यानको अभ्यासले हामीलाई आफ्नो शरीर र विचारभन्दा छुट्टै एउटा ‘द्रष्टा’को अनुभव गराउँछ, जुन नजन्मिएको चेतना भएकाले त्यसलाई मृत्युले छुनै सक्दैन।

हरेक रात सुत्नुअघि “यो मेरो अन्तिम रात हुन सक्छ” भनी अनित्यताको चिन्तन गर्दा मृत्युसँगको सहज परिचय बढ्छ र जीवनप्रतिको अन्ध-मोह एवम् अहंकार कम हुन्छ। मानिस तब मात्र मृत्युसँग डराउँछ, जब उसले जीवन राम्ररी जिएको हुँदैन, त्यसैले वर्तमान पलमा पूर्ण रूपमा बाँच्दा मृत्यु आउँदा कुनै पछुतो हुँदैन।

यसैगरी जब मानिस कुनै कला, लेखन, सङ्गीत वा वैज्ञानिक खोजमा गहिरोसँग डुब्छ, उसको यौन ऊर्जा स्वतः सिर्जनात्मक कार्यमा रूपान्तरित हुन्छ।

योग र प्राणायामका मूलबन्ध तथा उड्डियान बन्धजस्ता यौगिक क्रियाहरूले अपान वायुलाई प्राण वायुसँग मिलाएर ऊर्जालाई मेरुदण्डको माध्यमबाट मस्तिष्कतिर लैजान मद्दत गर्छन्। कामवासना  केवल लिने भाव हो भने प्रेम  दिने भाव हो; जब यौनलाई प्रेमको गहिराइमा मिसाइन्छ, यो ऊर्जा पवित्र र दिव्य बन्छ।

निष्कर्ष: जीवनको पूर्ण चक्र

यौन र मृत्यु वास्तवमा एउटै ऊर्जाका दुई महाद्वार हुन्। यौनले हामीलाई संसारमा ल्याउँछ, मृत्युले संसारबाट लैजान्छ। यौन महा-ऊर्जा हो भने मृत्यु महा-विश्राम हो। जसले यौनको ऊर्जालाई बुझेर त्यसलाई सिर्जना र ध्यानमा बदल्न सक्यो, उसले जीवन जिउने कला जान्यो।

अनि जसले मृत्युलाई एक सहज र अनिवार्य विश्रामका रूपमा स्वीकार गर्न सक्यो, उसले अमरत्वको स्वाद पायो। यी दुई शब्दलाई न त लुकाउनु पर्छ, न त यिनबाट डराउनु नै पर्छ; बरु सजग भएर यिनको रहस्यलाई अनुभव गर्नु नै मानव जीवनको परम लक्ष्य हो।

अन्त्यमा, यौनको उत्सर्ग र मृत्युको मौनताबिचको खाली ठाउँ नै जीवन हो। यी दुवैलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्दा नै मानिस एक पूर्ण मानव बन्न सक्छ।

इटहरी, सुनसरी, नेपाल