काठमाडौं । सामान्यतया हजुरबुबा-हजुरआमाले नाति-नातिनाको हेरचाह र पालनपोषणमा सघाउनुलाई पारिवारिक जिम्मेवारी र स्नेहमयी सम्बन्धका रूपमा लिइन्छ। तर चीनबाट यस्तो एउटा घटना सार्वजनिक भएको छ, जसले पारिवारिक जिम्मेवारी र बालबालिकाको पालनपोषणलाई लिएर नयाँ बहस छेडिदिएको छ।

त्यहाँ एक हजुरआमाले आफ्नै छोराविरुद्ध मुद्दा दायर गर्दै नातिनीलाई १५ वर्षसम्म हुर्काएबापत ३ लाख ६० हजार युआनभन्दा बढी (करिब ८० लाख रुपैयाँ) क्षतिपूर्ति मागेकी छन्।

यो मामिला यति धेरै चर्चामा आउनुको कारण हजुरआमाले केही महिना वा एक-दुई वर्ष मात्र नभई १५ वर्षसम्म नातिनीको पालनपोषणमा ठूलो भूमिका निभाएकी थिइन्। सो अवधिमा बालिकाको खानपान, बसोबासदेखि लिएर पढाइ र उपचारसम्मको सम्पूर्ण खर्च आफूले व्यहोरेको उनको भनाइ छ।

रिपोर्ट अनुसार चीनको पूर्वी क्षेत्रसँग जोडिएको यो मुद्दा शङ्घाईको अदालतमा अगाडि आएको हो। महिलाको नाम शू हो र उनको उमेर ६० वर्षभन्दा बढी छ। उनी आफ्ना पतिसँग सम्बन्धविच्छेद भएपछि छोरासँग बस्दै आएकी थिइन्। सन् २०१४ मा शूका छोरा लियाङको आफ्नी पत्नीसँग सम्बन्धविच्छेद भयो। त्यतिबेला उनीहरूकी छोरी अर्थात् शूकी नातिनी ४ वर्षकी मात्र थिइन्।

सम्बन्धविच्छेदपछि बालिकाको हेरचाहको ठूलो जिम्मेवारी शूको काँधमा आयो। बिस्तारै नातिनीलाई हुर्काउने धेरैजसो काम उनकै जिम्मामा पर्‍यो। उनले बालिकाको दैनिक आवश्यकताका साथै खानपान, स्वास्थ्य उपचार र शिक्षासम्बन्धी खर्चमा पनि योगदान पुर्‍याइन्।

छोरा लियाङले दोस्रो विवाह गरेपछि यो मामिला अझ अल्झियो। दोस्रो विवाहपछि लियाङ आफ्नी नयाँ पत्नीसँग छुट्टै बस्न थाले भने उनकी छोरी हजुरआमा शूसँगै बसिरहिन्। अर्थात्, नातिनीको हेरचाहको जिम्मेवारी निरन्तर शूमाथि नै रहिरह्यो। यो स्थिति करिब १५ वर्षसम्म चल्यो। यति लामो समयसम्म नातिनीको हेरचाह गरेपछि आर्थिक दबाबका कारण अब यो जिम्मेवारी एक्लै उठाउन नसक्ने महसुस गर्दै शूने छोराबाट खर्चको भरपाई (क्षतिपूर्ति) माग्ने निर्णय गरिन्।

हजुरआमा शूको आरोप अनुसार उनका छोरामा पारिवारिक जिम्मेवारी निभाउने भावनाको कमी थियो। बुबा भएको नाताले छोरीको पालनपोषणको जिम्मेवारी छोराकै भएको, तर लामो समयसम्म आफूले नातिनीको हेरचाह गर्नुपरेको उनको भनाइ छ। यस क्रममा बालिकाको दैनिक खर्चका साथै उपचार र शिक्षा जस्ता आवश्यकताको पनि ध्यान राख्नुपरेकाले उनले अदालतको ढोका ढक्ढक्याउँदै ३ लाख ६० हजार युआनभन्दा बढी क्षतिपूर्तिको माग गरिन्।

अर्कातर्फ, छोरा लियाङले आफ्नी आमाको आरोपलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गरेनन्। उनले आफ्नी छोरीको जिम्मेवारी आफ्नो क्षमता अनुसार निभाएको तर्क गरे। प्रतिवेदन अनुसार त्यतिबेला उनको मासिक तलब करिब ३,००० युआन मात्र थियो। अर्थात्, आफ्नो आर्थिक स्थिति धेरै बलियो नभएकाले छोरीका लागि जे सम्भव थियो, त्यति गर्ने प्रयास गरेको छोराको दाबी छ।

सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो कि यदि हजुरआमाले यति धेरै वर्षदेखि नातिनीको हेरचाह गरिरहेकी थिइन् भने यो मामिला अदालतसम्म किन पुग्यो? रिपोर्ट अनुसार लामो समयसम्म बालिकाको हेरचाह गरेपछि शूमाथि आर्थिक भार बढ्दै गएको थियो। उनलाई अब एक्लै यो जिम्मेवारी अगाडि बढाउन नसकिने लाग्यो। त्यसैले उनले ती वर्षहरूमा भएका खर्चको भरपाई छोराबाट गराउन माग गरिन्।

चीनका धेरै परिवारहरूमा हजुरबुबा-हजुरआमाले बालबालिकाको हेरचाहमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्छन्। खास गरी बाबुआमा कामकाजी हुँदा वा पारिवारिक कारणले बाबुआमाले बालबालिकाको पूरा जिम्मेवारी उठाउन नसक्दा यस्तो हुन्छ। तर यो घटनाले यही परम्परागत व्यवस्थामाथि प्रश्न खडा गरिदिएको छ।

यदि हजुरबुबा-हजुरआमाले आफ्नै खुसीले बालबालिकाको हेरचाह गर्छन् भने त्यो बेग्लै कुरा हो। तर यदि आमाबाबुले आफ्नो जिम्मेवारीको ठूलो हिस्सा आफ्ना वृद्ध आमाबाबुमाथि छोडिदिन्छन् भने के त्यो कामको कुनै मूल्य वा भरपाई हुनुपर्छ?

यो घटना बाहिर आएपछि चीनमा हजुरबुबा-हजुरआमाले नाति-नातिना हुर्काएबापत पाउने खर्च वा भुक्तानी (पेमेन्ट) लाई लिएर व्यापक बहस सुरु भएको छ। यद्यपि, विज्ञहरूले यस्ता मुद्दाहरू पारिवारिक सम्बन्धलाई व्यापार बनाउनका लागि नभएको स्पष्ट पारेका छन्। बरु बालबालिकाको अन्तिम जिम्मेवारी कसको हो र यदि कुनै ज्येष्ठ नागरिकले लामो समयसम्म त्यो जिम्मेवारी निभाउँछ भने उसको अधिकार के-कस्तो हुन्छ भन्ने तय गर्नु यसको मुख्य उद्देश्य हो।

अर्थात्, प्रश्न हजुरआमाले आफ्नी नातिनीलाई पैसा लिएर हुर्काइन कि प्रेमले भन्ने होइन। असल प्रश्न त बच्चाको जिम्मेवारी निभाउने व्यक्तिमाथि कतिसम्म आर्थिक र मानसिक बोझ हाल्न मिल्छ भन्ने हो।

यस घटनाले मानिसहरूलाई सोच्न बाध्य बनाएको छ, किनभने यहाँ मामिला केवल आमा र छोराको मात्र होइन। एकातिर आमा छिन्, जसले आफ्नी नातिनीलाई सानैदेखि हुर्काउन मद्दत गरिन्। अर्कातिर बुबा छन्, जसले आफ्नो कमजोर आर्थिक अवस्थाको हवाला दिइरहेका छन्। र यी दुवैको बीचमा छिन् एउटी बालिका, जसको पालनपोषणलाई लिएर परिवारका दुई सदस्यबीचको विवाद अदालतसम्म पुगेको छ।

यो घटनाले आजको बदलिँदो पारिवारिक सम्बन्धको तस्बिर पनि देखाउँछ। पहिले परिवारमा ज्येष्ठ नागरिकहरूद्वारा बालबालिकाको हेरचाह गरिनुलाई सामान्य मानिन्थ्यो। तर अब मानिसहरू ज्येष्ठ नागरिकहरूको सहयोगलाई उनीहरूको बाध्यता सम्झिनु कत्तिको सही हो भनी प्रश्न उठाउन थालेका छन्।