शरद् ऋतुको आगमनसँगै नीलो र सफा बनेको आकाश, बिहानपख घाँसका पातहरूमा टल्कने शीतका थोपा, र खेतबारीमा ढकमक्क फुलेका सयपत्री अनि मखमली फूलहरूले दशैँको आहट दिन्छन्।

दशैँ केवल एउटा पर्व वा बिदा मनाउने मेलो मात्र होइन, यो त पुराना सम्झनाहरू ब्युँझाउने र बाल्यकालका बालापनहरूमा फर्किने एउटा आत्मीय चौतारी पनि हो। दशैँ भन्ने बित्तिकै मेरो मनमा सबैभन्दा पहिले घरको आँगनमा हालिने लिंगे पिङ र त्यसको सिरसिरे हावाको झोंका ताजै भएर आउँछ।

सानो छँदा विजयादशमीको आगमनसँगै गाउँका चौतारा र चौरहरूमा हरियो बाँसका लिंगाहरू गाड्न सुरु हुन्थ्यो। घटस्थापना सकिएपछि गाउँका युवाहरू एकत्र भएर बाँस कटानी गर्ने, वनमा गएर बाबियो खोज्ने, त्यसलाई बाटेर बाक्लो डोरी बनाउने र चौताराको सबैभन्दा अग्लो ठाउँमा पिङ ठड्याउने तन्नेरीहरूको त्यो जाँगर नै अलग्गै हुन्थ्यो।

हाम्रो लोकसंस्कृतिमा दशैँका बेला ‘एकपटक भए पनि भुइँ छाड्नुपर्छ’ भन्ने ज्यादै पुरानो र गहकिलो मान्यता रहँदै आएको छ। मान्यजनको हातबाट नवदुर्गाको प्रसाद स्वरूप रातो टीका र पहेँलो जमरा ग्रहण गरिसकेपछि पिङ खेलेर भुइँ छाड्दा वर्षभरिको पाप पखालिने, शरीरमा नयाँ स्फूर्ति आउने र नयाँ ऊर्जा प्राप्त हुने विश्वास हाम्रो समाजमा छ। तर, यो केवल धार्मिक विश्वास वा परम्परामा मात्र सीमित थिएन; यो त गाउँले समाजलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने र सम्पूर्ण बस्तीलाई उत्सवमय बनाउने एक बलियो सामाजिक माध्यम पनि थियो।

पिङ हाल्नका लागि आवश्यक पर्ने बाँस, बाबियो, सिपालु हातहरू र शारीरिक श्रम कुनै एक जनाको प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैनथ्यो। त्यसमा सिङ्गो गाउँको सहकार्य र आत्मीयता मिसिएको हुन्थ्यो।

गाउँको त्यो पिङ खेल्ने चौर केवल मनोरञ्जनको थलो मात्र नभएर भेटघाट, भलाकुसारी र आत्मीयता साटासाट गर्ने सञ्जीवनी चौतारी हुन्थ्यो। वर्षभरि रोजीरोटीका लागि परदेशिएका दाइभाइहरू, टाढा-टाढा विवाह गरेर गएका दिदीबहिनीहरू र अध्ययनका लागि शहर छिरेका युवाहरू दशैँको मेसो पारेर जब गाउँ फर्किन्थे, तब उनीहरूको पहिलो भेटघाटको केन्द्र नै पिङको थलो बन्थ्यो।

पिङको पालो पर्खँदै लहरै बसेर एकापसमा सुखदुःखका कुरा साट्नु, वर्षभरिका थकाइ र पीडाहरू बिर्सेर हाँसीखुसी बाँड्नु र बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैले पालैपालो मच्चिएर पिङ खेल्नुको मज्जा शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन।

बाल्यकालको त्यो दृश्य म अझै पनि छ्याङ्गै देख्छु। चौतारामा हालिएको पिङमा जब कुनै तन्नेरीले जोडले मच्च्याएर रुखका हाँगाहरू छुने गरी पिङलाई माथि-माथि पुर्‍याउँथ्यो, तब तल बस्नेहरूले दिने हुटिङ र तालीले सिङ्गो डाँडा नै गुञ्जायमान हुन्थ्यो।

साना-साना केटाकेटीहरू पिङमा बस्नका लागि पालो कुरेर बस्थे। “मलाई धेरै मच्चाइदेऊ न” भन्दै पिङ मच्चाउने दाइसँग अनुलोभ-बिचोभ गर्ने साना नानीहरूको निर्दोष मुस्कान र पिङ हावामा सर्रर उड्दा उनीहरूको अनुहारमा छाउने खुसीको कुनै मूल्य नै थिएन। पिङ मच्चिँदा हावाको जोडदार झोंकाले कपाल उडाउँदाको क्षण र मनमा पलाउने सिरसिरे उमङ्गले बाल्यकालको हरेक दशैँलाई अतुलनीय र खास बनाउँथ्यो।

साँझपख घाम ढल्किँदै जाँदा पिङको थलो झन् भरिभराउ हुन्थ्यो। गाउँका तरुनी-तन्नेरीहरू रोटेपिङ र लिङ्गेपिङको वरिपरि जम्मा भएर जुहारी गाउँथे, दोहोरी भन्थे र हाँसोठट्टा गर्थे। पिङको त्यो डोरो केवल बाबियोको लहरो मात्र थिएन, त्यसले त गाउँका मानिसहरूका मनहरूलाई एकापसमा कसेर बाँधेको थियो। जातजातिका विभेद, धनी र गरिबका खाडलहरू सबै बिर्सेर सिङ्गो गाउँ एउटै खुसीमा रमाउने त्यो थलो साँच्चिकै एकताको प्रतीक थियो।

गाउँका पाका उमेरका हजुरबुबा र हजुरआमाहरू पनि लौरो टेकेर पिङको चौतारासम्म पुग्थे अनि नाति-नातिनाले पिङ खेलेको हेरेर मुस्कुराउँथे। उनीहरूका आँखामा आफ्नै बाल्यकालको सम्झना टल्किएको देखिन्थ्यो।

तर, समयको द्रुत गति र आधुनिकताको तीव्र प्रभावसँगै आज गाउँघरको त्यो मौलिक रौनकता र मौलिक परम्परा बिस्तारै धमिलिँदै गएको भान हुन्छ। अचेल दशैँ आउँछ, तर पहिलेको जस्तो गाउँमा त्यो उल्लास र चहलपहल देखिँदैन।

प्रविधिको विकासले मानिसको जीवनशैली पूरै फेरिदिएको छ। आजका बालबालिकाहरू बाहिर चौरमा गएर पिङ खेल्नुभन्दा कोठाभित्रै बसेर मोबाइल, कम्प्युटर र टेलिभिजनका पर्दामा रमाउन थालेका छन्। उनीहरूका लागि पिङको डोरोभन्दा भिडियो गेमका बटनहरू बढी लोभलाग्दा बन्न थालेका छन्।

यसका साथै, युवापुस्ताको व्यापक वैदेशिक पलायनले पनि हाम्रा गाउँहरू रित्तिँदै गएका छन्। हिजोका दिनमा बाँसका लिङ्गा काट्न जंगल जाने, ठूला-ठूला बाँस बोकेर ल्याउने र बाबियो बाटेर बलियो डोरी बनाउने बलिया पाखुरीहरू आज अरबका खाडी र पारिजातका शहरहरूमा पसिना बगाउन बाध्य छन्।

गाउँमा केवल वृद्धवृद्धा र साना बालबालिकाहरू मात्र बाँकी रहेकाले पिङ हाल्ने र त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने उत्साह र जाँगर घट्दै गएको छ। पहिले-पहिले हरेक टोल, चौतारा र डाँडाहरूमा लहरै देखिने लिङ्गे पिङहरू अब त गाउँका एकाध ठाउँमा वा सांस्कृतिक संरक्षणका नाममा मात्र सीमित हुन पुगेका छन्।

रोटेपिङको अवस्था त झन् दयनीय बनेको छ। काठका ठूला-ठूला मुढाहरू र खाम्बाहरू जोडेर बनाइने रोटेपिङ त अब इतिहासका पाना र पुराना चित्रहरूमा मात्र सीमित हुने हो कि भन्ने चिन्ता बढेको छ। रोटेपिङ बनाउन चाहिने काठ र परम्परागत सीप भएका पुराना पुस्ताका मानिसहरू कम हुँदै जानु अनि नयाँ पुस्ताले यसप्रति चासो नदेखाउनुले हाम्रा मौलिक पहिचानहरू संकटमा परेका छन्।

तैपनि, दशैँको संघारमा जब नीलो आकाशमा चङ्गा उडेको देखिन्छ वा शरद् ऋतुको सिरसिरे हावा बहन थाल्छ, तब मन भने अझै पनि उही बाल्यकालको पिङतिरै दगुर्छ। मनको कुनै कुनामा उही चौताराको हरियो बाँसको लिङ्गे पिङ, त्यसको बाबियोको डोरो र हावामा सर्रर उड्दाको उमङ्ग ब्युँझिएर आउँछ।

लिंगे पिङ केवल काठ र डोरीको एउटा संरचना मात्र थिएन, यो त हाम्रो मौलिक संस्कृति, सामाजिक सद्भाव, आपसी भाइचारा र बाल्यकालका अनगिन्ती मीठा सम्झनाहरूको एउटा मजबुत दरिलो खम्बा थियो।

परम्परा र संस्कृतिहरू बचाउनु केवल विगतको सम्झना गर्नु मात्र होइन, आफ्नो पहिचानलाई भावी पुस्तासम्म जीवन्त राख्नु पनि हो। आज हामी भौतिक रूपमा जतिसुकै आधुनिक र विकसित भए पनि, गाउँको त्यो लिंगे पिङमा भुइँ छाड्दा पाइने आत्मीय खुसी र उन्मुक्तता संसारका कुनै पनि आधुनिक साधनले दिन सक्दैनन्।

त्यसैले, आधुनिकताको भुमरीमा हाम्रा यी मौलिक परम्पराहरूलाई लोप हुन नदिई जोगाउनु हामी सबैको कर्तव्य हो, ताकि आउने पुस्ताले पनि दशैँमा लिंगे पिङको डोरोमा मच्चिँदै आफ्नो संस्कृतिको सुगन्ध लिन सकून्।