काठमाडौं। कुनैबेला दशैं आउनुभन्दा धेरै अघिदेखि नै नयाँ कपडाको तीव्र प्रतीक्षा, मीठो-मसिनो परिकार खाने रहर र पाएको दक्षिणा गन्ने उत्सुकताले मनमा छुट्टै उमङ्ग भरिने गर्दथ्यो।

घरभरि आफन्तजनको बाक्लो जमघट हुन्थ्यो अनि विजयादशमीको टीका-जमरासँगै मान्यजनको आशीर्वाद र आपसी आत्मीयता साटासाट गरिन्थ्यो। तर अहिले समयको गतिसँगै परिवर्तन आएको छ र दशैं मनाउने परम्परागत शैलीमा पनि फेरबदल भएको छ।

यस वर्ष देशमा परेको प्राकृतिक विपत्ति र मानवीय क्षतिको गहिरो पीडाले महान् चाडको रौनकतालाई समेत निकै प्रभावित बनाएको छ। यही बदलिँदो समय, परिस्थिति र परिवेशका बीच कलाकारहरू कसैले उत्सवको रमझमबाट आफूलाई पूर्ण रूपमा टाढा राखेका छन् भने कसैले सादगी र सादगीपूर्ण वातावरणमा दशैँको वास्तविक मर्म खोजिरहेका छन्।

कलाकारहरूका लागि पनि अहिलेको दशैँ केवल रमाइलो गर्ने वा उत्सव मनाउने अवसर मात्र नरहेर, जीवनका पुराना अविस्मरणीय सम्झना साट्ने, आपसी सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउने र समाजको दुःखमा संवेदनशील बन्ने एउटा समय बनेको छ। वरिष्ठ कलाकारहरू बसुन्धरा भुसाल, भुवन चन्द, हरिहर शर्मा र मोहन आचार्यका अनुभव र विचारमा दशैँका फरक–फरक रङहरू स्पष्ट देखिन्छन्।

उनीहरूमध्ये कसैले यस वर्षको दशैँमा कुनै पनि भड्किलो उत्सव नगर्ने निर्णय लिएका छन् भने कसैले मौलिक परम्पराको मर्म जोगाउँदै एकदमै सरल र आत्मीय ढङ्गले चाडपर्व मनाउनुपर्नेमा विशेष जोड दिएका छन्।

पीडाको घडीमा उत्सवभन्दा संवेदना ठूलो: बसुन्धरा भुसाल

वरिष्ठ कलाकार बसुन्धरा भुसालका लागि यस वर्षको दशैँ विगतका वर्षहरूजस्तो उत्साहजनक र खुसीप्रद छैन। भोटेकोशी बाढीले निम्त्याएको ठूलो जनधनको क्षति, आफन्त गुमाएका पीडित परिवारको रोदन र घरबारविहीन भई बिचल्लीमा परेका प्रभावितहरूको करुण अवस्थाले गर्दा उनलाई चाडपर्व भड्किलो ढङ्गले मनाउन उचित लागिरहेको छैन।

“विगतका दशैँमा अलि बढी उत्साह हुन्थ्यो, तर यसपालि देशमा ठूलो विपत्ति आएको छ। धेरै परिवारका आफ्न्तजन बित्नुभएको छ, घर-खेत सबै मासिएको छ,” उनी भन्छिन्, “त्यसैकारण मैले तीज पनि भड्किलो रूपमा मनाइनँ। दशैँमा पनि कुनै किसिमको रमाइलो वा भड्किलो उत्सव गर्ने मन पटक्कै छैन।”

उनका अनुसार दशैँको मुख्य महत्त्व भनेको अग्रजको हातबाट टीका लगाउनु, आशीर्वाद ग्रहण गर्नु र आफूभन्दा सानालाई टीका लगाएर शुभेच्छा दिनुमा सीमित छ। तर अहिलेको असहज परिस्थितिमा नाचगान, नयाँ लुगा र तडकभडकलाई प्राथमिकता दिनु कदापि उपयुक्त नहुने उनको दृढ धारणा छ।

भुसाललाई आफ्नो बाल्यकालको दशैँ भने निकै रमाइलो लाग्ने गर्थ्यो। त्यतिबेला नयाँ कपडा फेर्न, मीठो-मसिनो खान र दक्षिणा पाउनका लागि वर्षभरि दशैँ नै कुर्नुपर्ने बाध्यता थियो। दक्षिणामा पाइने स-साना पैसा गन्ने र चार-चार पैसाका सिक्काहरू मालामा उन्ने पुराना सम्झनाहरू आज पनि उनीसँग ताजै छन्।

“पहिला-पहिला मासु खानका लागि पनि मान्छेहरू दशैँ नै कुर्थे। अहिले त सधैँ नयाँ लुगा लगाउन र मासु खान पाइन्छ,” उनी विगत र वर्तमानको तुलना गर्दै भन्छिन्।

उनका अनुसार दशैँको अर्को सुन्दर र महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको विगतका आपसी मनमुटाव र रिसराग बिर्सेर आफन्तकहाँ पुग्नु र टीका लगाउनु हो। मनमा जस्तोसुकै रिसराग भए पनि दशैँको अवसरमा भेटघाट गर्ने नेपाली परम्पराको आफ्नै विशिष्ट महिमा रहेको उनी बताउँछिन्।

यस वर्षको दशैँमा भने उनी भोटेकोशी बाढी पीडित परिवारहरूप्रति ऐक्यबद्धता जनाउँदै दिवङ्गतहरूप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न चाहन्छिन्। प्राकृतिक विपत्ति र दुःखमा परेका परिवारहरूलाई यो कठिन समयमा धैर्यधारण गर्ने शक्ति मिलोस् भन्ने उनको कामना छ।

यस पटक दशैँ मनाउने इच्छा छैन: भुवन चन्द

नेपाली चलचित्रकी प्रथम अभिनेत्री तथा कलाकार भुवन चन्दका लागि पनि यस वर्षको दशैँ उत्सवभन्दा बढी गहिरो संवेदनाको विषय बनेको छ। देशमा भएको अकल्पनीय क्षति र विपत्तिका कारण आफूलाई यसपालि दशैँ मनाउने कुनै इच्छा नभएको उनी बताउँछिन्।

चन्दका अनुसार दशैँ नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण चाड हो। पहिले-पहिले गाउँघरमा दशैँ आउँदा नयाँ लुगा लगाउने, मीठो मासु भात खाने र आफन्तहरूसँग भेटघाट गर्ने छुट्टै उत्साह र उमङ्ग हुने गर्दथ्यो। तर अहिलेका दिनमा धेरै कुराहरू सहजै उपलब्ध हुन थालेकाले बाल्यकालमा जस्तो प्रतीक्षाको त्यो मीठो अनुभूति कम हुँदै गएको उनको बुझाइ छ।

आफ्नो बाल्यकालको एउटा विशेष सम्झना उनलाई अझै पनि ताजै याद छ। उनका बुवाले एकपटक दशैँमा सिमसितारा भरिएको पातलो कपडा किनेर सुन्दर घाँघर सिलाइदिएका थिए। त्यही घाँघर लगाएर टोलभरि सबैलाई देखाउँदै नाच्दै हिँडेको क्षण उनका लागि निकै विशेष र स्मरणीय छ।

“मलाई बुवाले ल्याइदिएको त्यो घाँघर भनेर टोलभरि देखाउँदै नाचेर हिँडेको अझै याद छ,” उनी पुराना दिन सम्झिँदै सुनाउँछिन्।

चन्दका लागि दशैँको वास्तविक अर्थ भनेको आफन्त, छोरीबेटी र चेलीबेटीहरूसँग भेटघाट गर्नु, सुखदुःखका भलाकुसारी गर्नु र सबै सँगै बसेर खानपिन गर्नु हो। यद्यपि, यस वर्षको दुखद् परिस्थितिमा आफूले दशैँ नमनाउने व्यक्तिगत निर्णय गरे पनि अरूलाई भने आफ्नो इच्छा र सुविधाअनुसार चाड मनाउन उनी आग्रह गर्छिन्।

चाडपर्व मनदेखि मनाउनुपर्छ: हरिहर शर्मा

वरिष्ठ नाट्यकर्मी तथा कलाकार हरिहर शर्माको विचारमा बाल्यकालको दशैँ र अहिलेको दशैँ मनाउने शैलीबीच निकै ठूलो अन्तर आइसकेको छ। बाल्यकालमा नयाँ लुगा लगाउने, मीठो खाने र रमाइलो गर्ने उत्साह बढी हुने गर्दथ्यो। तर उमेरसँगै जिम्मेवारी, कर्तव्य र दायित्वहरू थपिँदै जाँदा चाडपर्वलाई हेर्ने र बुझ्ने दृष्टिकोण पनि पूर्ण रूपमा बदलिएको छ।

“बाल्यकाल भनेको बाल्यकाल नै हो। उफ्रेको छ, कुदेको छ, रमाइलो मानेको छ, नयाँ नाना लगाएको छ, मीठो-मीठो खाएको छ,” उनी भन्छन्, “त्यतिबेला दायित्वबोध कम हुन्थ्यो, अहिले दायित्व बढी हुन्छ।”

शर्मा चाडपर्वको बाहिरी तडकभडक र देखावटीपनभन्दा पनि त्यसको मूल सांस्कृतिक मर्मलाई बढी महत्त्व दिनुपर्ने बताउँछन्। उनका अनुसार दशैँलाई ठूलो खर्च गरेर भव्य रूपमा मनाउनैपर्छ भन्ने छैन। एकदमै सरल रूपमा मनाए पनि यसको सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्त्व उत्तिकै कायम रहन्छ।

दशैँका अवसरमा अग्रजहरूबाट टीका र आशीर्वाद लिने, आफूभन्दा सानालाई मायाका साथ टीका लगाइदिने तथा जमरा पहिराएर पारिवारिक आत्मीयता साट्ने सुन्दर परम्परालाई निरन्तर जोगाउनुपर्ने उनको धारणा छ।

उनका लागि दशैँको वास्तविक सुन्दरता महँगो लुगा, ठूलो भोज वा देखावटी उत्सवमा नभएर, शुद्ध मनले मनाइने परम्पराभित्र लुकेको छ। उनी सबैलाई आफ्नो परम्परा र संस्कृतिको सम्मान गर्दै हाँसीखुसीका साथ दशैँ मनाउन र चाडको शुभकामना आदानप्रदान गर्न आग्रह गर्दछन्।

परम्परा जोगाऔं, तडकभडक नगरौं: मोहन आचार्य

कलाकार मोहन आचार्यलाई पनि अहिलेको दशैँ पहिलेको जस्तो उत्साहजनक र जीवन्त लाग्दैन। पहिले परिवारका सबै सदस्यहरू एकै ठाउँमा जम्मा हुने, घरमै खसीबोका काट्ने, मासु पोलेर खाने र आफन्तहरूसँग लामो समय बिताउने परम्परागत चलन थियो। तर अहिले भने मानिसहरू आफ्नै काममा बढी व्यस्त भएका कारण दशैँको भेटघाट केवल औपचारिकतामा मात्र सीमित हुँदै गएको उनको अनुभव छ।

“पहिलाको दशैँ साँच्चिकै दशैँजस्तो हुन्थ्यो, अहिलेको दशैँ कामचलाउजस्तो मात्रै भएको देख्छु,” उनी भन्छन्, “सबैजना व्यस्त छन्। टीका लगाउने, अनि कुदिहाल्ने। पहिलेको जस्तो खुसी र आत्मीय रमाइलो अहिले भेटिँदैन।”

बाल्यकालमा बा-आमाले नयाँ लुगा ल्याइदिने बाटो हेरेर बस्नु, मीठो खान पाउनु र पाएको दक्षिणा गनेर कति पैसा भयो भनी हेर्नु उनका लागि दशैँका कहिल्यै नबिर्सिने अविस्मरणीय क्षण हुन्। अहिले आफैँले कमाएर लुगा किन्नुपर्ने र धेरैजसो कुराहरू बजारमै सहज रूपमा उपलब्ध हुने भएकाले बाल्यकालको दशैँमा जस्तो रोमाञ्चक अनुभूति कम भएको उनी बताउँछन्।

आचार्यले दशैँजस्तो महान् पर्वलाई केवल औपचारिकतामा मात्र सीमित राख्न नहुने स्पष्ट पारे। परिवारसँगै बसेर आत्मीयता साट्ने, आफ्ना मूल्यवान् परम्पराको सम्मान गर्ने र सबैसँग मिलेर चाड मनाउने संस्कृतिलाई निरन्तर अघि बढाउनुपर्ने उनको धारणा छ।

साथै, उनी दशैँको नाममा गरिने अनावश्यक तडकभडक, देखासिकी र मादक पदार्थको अत्यधिक सेवनजस्ता खराब बानीबाट सधैँ टाढा रहन पनि आग्रह गर्छन्।

“हाम्रो मौलिक परम्परा र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको दशैँलाई सौहार्दपूर्ण वातावरणमा परिवारसँग मिलेर हाँसीखुसीका साथ मनाऔँ,” उनी आह्वान गर्छन्।

उत्सवको शैली फरक, दशैंको मर्म एउटै

चारैजना वरिष्ठ कलाकारका अनुभव र विचारले दशैँप्रतिको फरक-फरक अनुभूतिलाई उजागर गर्दछन्। बसुन्धरा भुसाल र भुवन चन्द यस वर्षको विपत्तिपूर्ण र दुखद् परिस्थितिमा कुनै पनि उत्सव नगर्ने पक्षमा उभिएका छन्। अर्कातिर हरिहर शर्मा चाडको मूल मर्मलाई जोगाउँदै सरल रूपमा मनाउनुपर्ने विचार व्यक्त गर्छन् भने मोहन आचार्य परम्परागत आत्मीयता कायम राख्दै तडकभडकबाट टाढा रहनुपर्ने धारणा राख्दछन्।

उनीहरू सबैको मानसपटल र सम्झनामा बाल्यकालको दशैँ नयाँ लुगा, मीठो खानपिन, पाएको दक्षिणा र परिवारसँगको असीम भेटघाटले भरिपूर्ण छ। अहिले समय बदलिएको छ, आधुनिक जीवनशैली फेरिएको छ र चाडपर्व मनाउने हाम्रा तरिकाहरूमा पनि परिवर्तन आएको छ। तर अग्रजहरूबाट आशीर्वाद लिने, आफूभन्दा सानालाई स्नेही माया बाँड्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने हाम्रा मौलिक परम्पराको महत्त्व भने आज पनि उत्तिकै अमर छ।

दशैँको वास्तविक खुसी र सन्तुष्टि केवल भड्किलो उत्सव र तडकभडकमा मात्र हुँदैन। विपत्ति र दुःखमा परेकाहरूप्रति गहिरो संवेदना राख्नु, परिवार अनि समाजसँग आत्मीयता साट्नु तथा आफ्ना संस्कृतिको वास्तविक मर्मलाई जोगाउनु नै दशैँको सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण सन्देश हो।

आकांक्षा धामी / नेपाल न्यूज बैंक