बीबीसी। भूत–प्रेतका कथाहरू कुनै नयाँ कुरा होइनन्। मानिसले शताब्दीदेखि यस्ता कथाहरू सुन्दै र सुनाउँदै आएको छ। प्राचीन मेसोपोटामियाका कथाहरूमा त्यस्ता भूतहरूको उल्लेख पाइन्छ, जसको रेखदेख उनीहरूका जीवित नातेदारहरूले गर्नुपर्थ्यो। चाल्र्स डिकेन्सको प्रसिद्ध कृति ‘ए क्रिस्मस क्यारोल’मा पनि भूत कथाको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्।

प्रश्न यो छ कि यति लामो समय बितिसक्दा पनि भूतहरूपतिको हाम्रो चासो किन कायम छ?

अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ वेस्ट जर्जियाका मनोविज्ञानकी प्राध्यापक क्रिस्टीन सिमोन्ड्स मूर बताउँछिन् कि मानिसहरूलाई यस्ता अनुभवहरू अवश्य हुन्छन्, जसलाई उनीहरू ‘प्यारानर्मल’ (अलौकिक) मान्छन्। सामान्यतया ‘प्यारानर्मल’ ती घटनाहरूलाई भनिन्छ, जसलाई विज्ञानले हालसम्म पूर्ण रूपमा बुझाउन सकेको छैन।

उनी भन्छिन्, “जुन व्यक्तिलाई यस्तो अनुभव हुन्छ, त्यसका लागि यो बिलकुल वास्तविक हुन्छ। यसको उसको जीवनमा गहिरो असर पनि पर्न सक्छ।” तर यसको मतलब यो होइन कि त्यो अनुभवको पछाडि साँच्चै कुनै अलौकिक शक्ति नै हो।

निद्रा र ब्युँझिने बीचको अवस्था

प्राध्यापक सिमोन्ड्स मूरका अनुसार, जब कुनै व्यक्तिलाई कुनै प्यारानर्मल अनुभव हुन्छ, त्यस समय उसको दिमागमा विभिन्न प्रकारका प्रक्रियाहरू चलिरहेका हुन्छन्। यसको एक मुख्य कारण ‘हिप्नागोजिक स्टेट’ हुन सक्छ। यो निद्रा लाग्ने र ब्युँझिरहने ठीक बीचको समय हो।

सिमोन्ड्स मूर भन्छिन्, “यस्ता धेरै अनुभवहरू त्यतिबेला हुन्छन्, जब व्यक्तिको चेतनामा थोरै परिवर्तन आएको हुन्छ।” यस दौरान मनको कल्पना र बाहिर देखिएका वा सुनिएका कुराहरू आपसमा घुलमिल हुन्छन्। यस्तोमा यो बुझ्न गाह्रो हुन्छ कि कुनै कुरा केवल हमारी कल्पनाको हिस्सा हो वा साँच्चै हाम्रो वरपर मौजूद छ।

यही अवस्थमा ‘स्लीप प्यारालाइटिस’ पनि हुन सक्छ। यसमा निद्रा खुल्us तापनि व्यक्तिले केही समयसम्म आफ्नो शरीरलाई हल्लाउन सक्दैन। लन्डनको गोल्डस्मिथ्स युनिभर्सिटीका प्राध्यापक क्रिस फ्रेन्चका अनुसार, स्लीप प्यारालाइटिसमा “तपाईंको शरीर ब्युँझन्छ, तर दिमाग ब्युँझँदैन।”

स्लीप प्यारालाइटिसको दौरान विभिन्न किसिमका लक्षणहरू महसुस हुन सक्छन्, जसमा कोठामा अरू कसैको उपस्थितिको गहिरो आभास हुनु पनि सामेल छ। फ्रेन्च भन्छन्, “भले नै तपाईंलाई कोठामा केही देखिएन वा सुनिएन, फेरि पनि तपाईंलाई लाग्न सक्छ कि त्यहाँ कोही उपस्थित छ।”

यस दौरान मानिसहरूलाई अति स्पष्ट भ्रम पनि हुन सक्छ, अर्थात् यस्ता चीजहरू देख्नु, सुन्नु वा महसुस गर्नु जो वास्तवमा त्यहाँ छन् नै-छैनन्। यो अनुभव अति नै डरलाग्दो हुन सक्छ, तर यो केवल एक भ्रम हो, वास्तविकता होइन।

छायामा अनुहार किन देखिन सक्छ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार, ‘प्यारिडोलिया’  पनि प्यारानर्मल अनुभवहरूको एक ठूलो कारण हुन सक्छ। प्यारिडोलियाको अर्थ छरिएका वा अस्पष्ट चीजहरूमा कुनै चिनजानको आकृति वा ढाँचा (पैटर्न) देख्नु हो।

कनाडाको म्याकइवान युनिभर्सिटीका प्राध्यापक रोड्नी श्माल्ट्ज भन्छन्, “हाम्रो हेर्ने तन्त्र जिस तरह काम गर्छ, त्यसको कारणले गर्दा कैयौँ पटक आँखाको कुनाबाट देखिएको कुनै चीजलाई हामी गल्तीले अनुहार सम्झन्छौं, जबकि त्यहाँ कुनै अनुहार हुँदैन।” तनावमा हुँदा मानिसहरूमा यस्ता आकृति वा ढाँचाहरू देख्ने सम्भावना अझ बढेर जान्छ।

केही मनोवैज्ञानिकहरूको मान्यता छ कि एक्लै हुँदा कसैको उपस्थिति महसुस हुनुको पछाडि ‘डिसोसिएसन’ (Dissociation) पनि हुन सक्छ। यो त्यो स्थिति हो जब व्यक्तिलाई आफ्नै व्यक्तित्व वा अनुभवका केही हिस्साहरू आफैंबाट अलग महसुस हुन थाल्छन्। यस्तो अत्यधिक तनाव वा दैनिक जीवनमा अति व्यस्तता (अटोमेटिक पाइलट मोड) को दौरान हुन सक्छ।

कल्पना र सपनासँग के सम्बन्ध छ?

केही अनुसन्धानहरूमा प्यारानर्मल अनुभवहरू र ‘ट्रान्सलिमिन्यालिटी’ नामक मनोवैज्ञानिक गुणबीच गहिरो सम्बन्ध पाइएको छ। यस गुणमा अगाडि रहने मानिसहरू धेरै रचनात्मक हुन्छन्, उनीहरूको कल्पना शक्ति प्रबल हुन्छ र उनीहरू सजिलै आफ्नो काल्पनिक संसारमा हराउन सक्छन्। यस्ता मानिसहरूलाई आफ्नो नजिक कुनै अनदेखा उपस्थितिको आभास हुने सम्भावना पनि निकै बढी हुन्छ।

यद्यपि, यस्ता अनुभवहरूको पछाडि केवल मनोवैज्ञानिक कारणहरू मात्र हुँदैनन्।

केही ठाउँहरू किन बढी डरलाग्दा लाग्छन्?

प्राध्यापक फ्रेन्च भन्छन् कि केही स्थानहरू अन्य ठाउँहरूको तुलनामा स्वाभाविक रूपमा बढी डरलाग्दा लाग्छन्। उदाहरणका लागि, धेरै उज्यालो भएको ठाउँबाट अचानक कम उज्यालो भएको ठाउँमा जाँदा बेग्लै किसिमको अनुभव हुन सक्छ। यस बाहेक, अग्लो छानो भएका ठाउँहरूमा पनि मानिसहरू केही बढी बेचैन वा असहज महसुस गर्छन्।

यी सबैसँगै ‘इन्फ्रासाउन्ड’ को पनि हात हुन सक्छ। यो २० हर्ट्जभन्दा कम फ्रिक्वेन्सी भएको आवाज हो, जसलाई मेसिनहरू, ट्राफिक वा पुराना भवनहरूले उत्पादन गर्छन्। हामी इन्फ्रासाउन्ड सुन्न सक्दैनौं, तर अनुसन्धानहरूले देखाउँछन् कि यसले हाम्रो शरीरमा तनाव पैदा गर्ने हर्मोन (कोर्टिसोल) बढाउन सक्छ, जसले गर्दा बेचैनी वा अनौठो आभास हुन थाल्छ।

“हामी सत्य जान्नका लागि होइन, बल्कि बाँच्नका लागि बनेका हौं”

केही विशेषज्ञहरू मान्छन् कि यस प्रश्नको उत्तर मानिसहरूको विकासमा लुकेको छ। लोककथाकी विशेषज्ञ डेबोर हाइड भन्छिन्, “हामी सत्य जान्नका लागि होइन, बल्कि बाँच्नका लागि बनेका हौं।” अतीतमा कुनै पनि स्थितिको सबैभन्दा खराब नतिजाको बारेमा पहिल्यै सोचिहाल्नु मानिसहरूका लागि फाइदाजनक भएको हुनुपर्छ-जस्तै कुनै छायालाई सिकारी जनावर सम्झनु वा कुनै अज्ञात आवाजलाई खतरा मान्नु।

यसका साथै, मानिसहरूमा ‘एजेन्सी डिटेक्सन’  को प्रवृत्ति हुन्छ। जब हामीसँग केही अनौठो हुन्छ, तब हामी मानिहाल्छौं कि त्यसको पछाडि कुनै सोच्ने–बुझ्ने जीव वा शक्ति छ।

पहिलेदेखि बनेका मान्यताहरूले पनि पार्छन् असर

‘कन्फर्मेसन बायस’ ले यो बुझ्न मद्दत गर्छ कि मानिसहरू असामान्य अनुभवहरूलाई अलौकिक कारणहरूसँग किन जोड्छन्। यदि तपाईंको सोचमा यो कुरा पहिलेदेखि नै बसेको छ कि भूतहरू साँच्चै हुन्छन्, तब तपाईंको लागि कुनै अनौठो अनुभवको कारण भूतलाई मान्नु स्वाभाविक बन्न जान्छ।

यस बाहेक, मानिस आफैं पनि भूतहरूको अस्तित्वमा विश्वास गर्न चाहन्छ किनकि भूतहरूले हामीलाई ‘मृत्यु पछि जीवन’को आभास गराउँछन्। चूंकि हामी यो चाहन्छौं कि मृत्यु पछि पनि जीवनको अस्तित्व रहोस्, त्यसैले हामी यस्ता सम्भावनाहरूलाई स्वीकार गर्नका लागि मानसिक रूपले बढी तयार रहन्छौं।