काठमाडौं । इजरायलको संसदबाट फेब्रुअरी १५ मा नयाँ नागरिकता कानून पारित भयो। यो नयाँ कानूनले ती सबै व्यक्तिहरूलाई पहिचान गर्नेछ जो हाल आतंकवादी गतिविधिमा संलग्न छन्।

यसका साथै प्यालेस्टाइनका कट्टर समर्थक भएका यस्ता व्यक्तिहरूलाई पनि छुट्याइनेछ र उनीहरूले प्यालेस्टाइनी संस्थाहरूबाट कुनै किसिमले कोष लिइरहेका छन् कि छैनन् भन्ने कुरा पनि हेरिने छ । यदि त्यसो हो भने, ती व्यक्तिहरूको इजरायली नागरिकता खोसिनेछ र देशबाट निष्कासन गरिनेछ।

आतंकवादी गतिविधिका कारण जेलमा रहेका र नागरिक भएर बाहिर बसेका दुवैलाई यो कानुन लागू हुनेछ । देशको नागरिकता कानून १९५४ मा परिवर्तनको यो प्रस्तावलाई ठूलो समर्थन प्राप्त भयो। लामो समयदेखि चारैतिर युद्ध र खतरालाई मध्यनजर गर्दै वर्तमान इजरायली सरकारले कम्तिमा देशभित्रै आतंककारीलाई निर्मूल पार्ने गरी यस्तो निर्णय गरेको विश्वास गरिन्छ ।

प्यालेस्टाइन समर्थकहरूले लगातार इजरायल भित्र र चारैतिर आतंक सिर्जना गरिरहेका छन्। हालैका दिनहरूमा देश भित्र आतंककारी हमलाहरू बढेका छन्, जसको प्रतिकारको रूपमा नयाँ नागरिकता कानून आएको छ। देशको करिब ९० लाख जनसङ्ख्याको २० प्रतिशत मुस्लिम छन् र तीमध्ये अधिकांश प्यालेस्टाइन समर्थक छन् । त्यस्ता व्यक्तिहरू अहिले राज्यविहीन हुने बाटोमा छन् ।

राज्यविहीन व्यक्ति त्यो हो जो न त कुनै देशको कानूनको अधीनमा आउँछ, न त कुनै देशले आफ्नो कानून लागू गर्न सक्छ। यो फिंगरप्रिन्ट नहुनु जस्तै हो। उसले लगभग आफ्नो पहिचान गुमाउँछ। उसले न त कुनै देशबाट विशेष सुविधा पाउँछ, न त कुनै देशले उसलाई सजाय दिन सक्छ ।

एक व्यक्ति किन गैर-नागरिक बन्छ ?

यसका एक होइन, धेरै कारण छन् । एउटा धेरै सामान्य कुरा विवाह हो। उदाहरणका लागि कोही विदेशी मूलको व्यक्तिसँग विवाह गरेर आफ्नो देशमा आए र कुनै कारणले त्यहाँको नागरिकता पाउन नसके र उसले आफ्नो देशको नागरिकता पनि त्यागेको छभने यस्तो अवस्थामा उनी केही समयको लागि राज्यविहीन हुन्छन् । शरणार्थीका बालबालिका पनि राज्यविहीन हुने जोखिममा हुन्छन् ।

कहिलेकाहीँ प्राविधिक त्रुटिले पनि नागरिकतामा खलल पुग्न सक्छ। कागजमा गल्ती भए जस्तै, वा बच्चा जन्मेपछि दर्ता नै नहुने । सरोगेसी वा अन्तर्रा्ष्ट्रिय धर्मपुत्र ग्रहणमा धेरै पटक अपहेलनाका कारण बालबालिकाले नागरिकता पाउँदैनन् ।

कति मानिस राज्यविहीन छन् ?

यसको कुनै निश्चित आंकडा छैन। शरणार्थीका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय उच्चायुक्त (युएनएचसीआर) का अनुसार नोभेम्बर २०१८ मा विश्वभर करिब १२ करोड मानिससँग कुनै पनि देशको नागरिकता थिएन। संस्थाले यो पनि दावी गरेको छ कि राज्यविहीनहरू मध्ये ७५ प्रतिशत भन्दा बढी अल्पसंख्यक समूहका छन् र करिब एक तिहाइ बालबालिका छन्। यी विश्वका लगभग हरेक देशमा छन्।

यस्ता व्यक्तिहरूलाई पहिलो डर भनेको कुनै देशको मतदाता नहुनु हो । त्यस्ता व्यक्तिले कुनै पनि देशको सरकार छान्न नसक्ने भएकाले कुनै पनि सरकार वा दलले उनीहरूप्रति चासो राख्दैनन् । तिनीहरू देशमा बस्छन् तर सामान्यतया आधारभूत सुविधाहरू जस्तै बिजुली, पानी, आवास, शिक्षा र अस्पताल सुविधाहरूबाट टाढा रहन्छन्। राज्यविहीन व्यक्तिको दुर्घटना वा मृत्यु भए पनि त्यसले खासै फरक पार्दैन किनभने उनीहरूसँग कुनै निश्चित अभिलेख छैन। यही कारण हो कि शरणार्थी जस्तै बस्ने मानिसहरू मानव बेचबिखनको जोखिममा छन्, विशेष गरी यदि तिनीहरू बालबालिका वा महिलाहरू भएको अवस्थामा ।

नागरिकताविना बसोबास गर्नेको संख्या लगातार बढ्दै जानुको एउटा कारण देशको अस्थिरता पनि हो । उदाहरणका लागि, मध्यपूर्वका धेरै देशहरूमा निरन्तर तनाव र गृहयुद्ध जस्तो अवस्था छ। वा रुस-युक्रेन युद्धको बीचमा, धेरै मानिसहरू विचलित छन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरु आफ्नो देश छोडेर अर्को देशमा नागरिकता नभए पनि आफ्नो ज्यान जोगाउन जान्छन् ।

सन् २०१५ मा एउटा तस्बिर भाइरल भयो, जसमा एलन कुर्दी नामको तीन वर्षीय सिरियाली बालक आफ्नो परिवारसँग भाग्दै गर्दा डुबेको थियो। कुर्दीको परिवार सेप्टेम्बरमा टर्कीबाट ग्रीससम्म सिरियाली गृहयुद्धबाट भाग्न खोज्दै थियो, तर डुङ्गा पल्टियो र बच्चाको मृत्यु भयो। त्यसपछि लगातार देशको अस्थिरता र शरणार्थीको चर्चा हुन थाल्यो ।

के राज्यविहीन र शरणार्थी एउटै हो ?

होइन, दुवैमा फरक छ। शरणार्थी भनेको युद्ध, सरकारको अस्थिरता वा नस्लवाद जस्ता डरका कारण आफ्नो देश फर्कन नचाहने मानिसहरू हुन्। तिनीहरूसँग नागरिकता त हुन्छ, तर सधैं हुँदैन। अधिकांश अवस्थामा, शरणार्थीहरू पनि राज्यविहीन छन्। उनीहरुले आफ्नो नागरिकता फिर्ता गरेका छन् ताकि अन्य देशले उनीहरुलाई अपनाउन सकून् ।