काठमाडौं । इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वले रमजानको महिनामा फेरि गति लिएको छ र यस पटक पनि यरूशलेमको अल-अक्सा मस्जिद केन्द्रमा छ। यो आरोप लगाइएको छ कि गत हप्ता इजरायली सेनाले अल-अक्सा मस्जिदमा प्रार्थनाको लागि भेला भएका दर्जनौं प्यालेस्टिनीहरूलाई कुटपिट र धेरै मानिसहरूलाई गिरफ्तार गरेको थियो।

इजरायली सेनाको आक्रमणसँग सम्बन्धित धेरै भिडियोहरू सोशल मिडियामा भाइरल छन्। यसबाट अरब देशहरू आक्रोशित भएका छन् र उनीहरूले इजरायललाई यस्ता गतिविधि तुरुन्त बन्द गर्न अन्यथा नतिजा खराब हुने चेतावनी दिएका छन् ।

रमजानको महिनामा अल अक्सा मस्जिदलाई लिएर इजरायल र प्यालेस्टाइनबीचको विवाद चर्किएको यो पहिलो पटक होइन, तर पछिल्ला केही वर्षयता दुवै पक्षबीचको तनाव चरम सीमामा पुगेको देखिएको छ । गत वर्ष पनि रमजानको महिनामा इजरायलले अल अक्सा मस्जिदमा आक्रमण गर्दा ६७ प्यालेस्टाइनी घाइते भएका थिए ।

प्रश्न उठ्छ कि अल-अक्सा मस्जिद किन दुबै पक्षका लागि यति महत्त्वपूर्ण छ र यो किन वर्षौंदेखि विवादको विषय हो ? यसका लागि हामीले इजरायल र प्यालेस्टाइनको इतिहास हेर्नुपर्छ।

१९२० र १९४० को बीचमा, यहूदीहरू विरुद्ध युरोपमा ठूलो मात्रामा हिंसा भयो। जर्मन तानाशाह हिटलरले यहुदीहरूको नरसंहार गरे जसलाई ‘होलोकास्ट’ भनिन्छ। यो यातनाबाट बाँचेका यहूदीहरू भागेर प्यालेस्टाइन भनिने भागमा मध्यपूर्वमा बस्न थाले।

यहूदीहरूले यसलाई आफ्ना पुर्खाहरूको घर मान्छन् किनभने यहाँ केही संख्यामा यहूदीहरू बसोबास गरेका थिए। यद्यपि, यहाँ बसोबास गर्नेहरूमा अरबीहरूको बाहुल्यता थियो।

पहिलो विश्वयुद्धमा उस्मानिया सल्तनत पराजित भएपछि ‘प्यालेस्टाइन’ बेलायतको नियन्त्रणमा आयो। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले ‘प्यालेस्टाइन’लाई यहूदीहरूको देशको रूपमा स्थापित गर्न बेलायतलाई दबाब दियो। यसले प्यालेस्टाइनीहरूलाई क्रुद्ध बनायो र त्यसपछि हिंसाको अवधि सुरु भयो जुन अहिलेसम्म जारी छ।

प्यालेस्टाइन-इजरायल र बेलायतका तीन पक्षबीच ठूलो हिंसा भएको थियो। यस हिंसालाई ध्यानमा राख्दै प्यालेस्टाइनलाई दुई भागमा विभाजन गरेर यहूदी र अरबहरूका लागि दुई छुट्टाछुट्टै राष्ट्र बनाउने निर्णय गरियो।

सन् १९४७ मा संयुक्त राष्ट्र संघमा यस विषयमा मतदान भएको थियो । यद्यपि, अल-अक्सा मस्जिद रहेको जेरुसेलम दुबै तर्फ गएन र संयुक्त राष्ट्र प्रशासन अन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय शहरको दर्जा दिइएको थियो। यस विभाजन अन्तर्गत प्यालेस्टाइनको ५५ प्रतिशत जमिन यहूदीहरूलाई र ४५ प्रतिशत प्यालेस्टिनीहरू (अरबहरू) लाई दिइएको थियो।

यहूदीहरूले यो विभाजन स्वीकार गरे जबकि अरबहरूले यसलाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गरे। यहूदीहरूले विभाजन गरिएको क्षेत्र कब्जा गर्न खोजिरहेका थिए भने अरबहरूले तिनीहरूलाई त्यसो गर्नबाट रोक्न खोजिरहेका थिए। यसैलाई लिएर दुवै पक्षमा चर्को हिंसा भएको थियो ।

विवाद समाधान गर्न नसकेपछि बेलायतले सन् १९४८ मा प्यालेस्टाइन छोड्यो। यसपछि १४ मे १९४८ मा यहूदीहरूले छुट्टै राष्ट्र ‘इजरायल’ बनाउने घोषणा गरे। यहूदीहरूले वेस्ट बैंक र गाजा पट्टी सहितको ७२ प्रतिशत भूभाग कब्जा गरेर यो नयाँ राष्ट्रको जग बसालेका थिए।

यहूदीहरूका लागि नयाँ राष्ट्रको घोषणाले प्यालेस्टाइनमा बस्ने अरब जनताका साथै मध्य पूर्वका अरब राष्ट्रहरूमा आक्रोश बढायो । साउदी अरेबिया, इजिप्ट, लेबनान, सिरिया र इराकले इजरायलविरुद्ध युद्ध गरेका थिए। तर, यो युद्धमा अरबहरू पराजित भए ।

मार्च १९४९ मा युद्ध समाप्त भयो र इजरायल यस युद्धबाट बलियो भयो। उसले प्यालेस्टाइनको अधिकांश भूभाग कब्जा गर्यो । जेरुसेलमको पश्चिमी भाग इजरायली सुरक्षा बल र पूर्वी भाग जोर्डन सुरक्षा बललाई हस्तान्तरण गरिएको थियो।

दोस्रो अरब-इजरायल युद्ध १९६७ मा भएको थियो, जुन ६ दिन मात्र चलेको थियो, तर यसले मध्य पूर्वको तस्वीर परिवर्तन गर्यो। यस युद्धमा इजरायलले फेरि तीन अरब देशहरू इजिप्ट, जोर्डन र सिरियालाई नराम्रोसँग पराजित गर्‍यो।

यस युद्धमा, इजरायलले पूर्वी जेरुसेलम र पश्चिम किनारको बाँकी भाग कब्जा गर्यो। उसले सिरियाको गोलान हाइट्स, गाजा र इजिप्टको सिनाई प्रायद्वीपका धेरै क्षेत्रहरू पनि कब्जा गर्यो। कुनै समय आफ्नो अस्तित्वको लागि लडिरहेको देश यस युद्ध पछि क्षेत्रको अग्रणी सैन्य शक्तिको रूपमा उभियो।

प्यालेस्टाइनीहरू इजरायलले कब्जा गरेको क्षेत्रबाट भाग्न बाध्य भएका थिए। इजरायलले उनीहरूलाई आफ्नो घर फर्कन कहिल्यै अनुमति दिएन। यस युद्धमा इजरायलले पूर्वी जेरुसेलमलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिएको थियो, त्यसपछि शहरमा रहेको अल-अक्सा मस्जिद परिसर पनि उसको नियन्त्रणमा गयो।

तर, इजरायलले अल-अक्सा कम्पाउण्ड कब्जा गरेपछि जोर्डनले मस्जिद परिसरको संरक्षकको रूपमा काम गर्ने र यसको सुरक्षाको जिम्मेवारी इजरायलले गर्ने व्यवस्था गरेको थियो।

यस प्रणाली अन्तर्गत मस्जिदमा मुस्लिमहरूलाई मात्र नमाज पढ्न अनुमति दिइएको थियो। यहूदीहरूलाई यहाँ आउन अनुमति दिइएको थियो तर तिनीहरूले यहाँ प्रार्थना गर्न सक्दैनथे।

पूर्वी जेरुसेलमको अल-अक्सा मस्जिद परिसर तीन धर्मका लागि पवित्र स्थल हो। चाँदीको गुम्बज भएको अल-अक्सा मस्जिद परिसर ३५ एकडमा फैलिएको छ, जसलाई मुस्लिमहरूले अल-हरम-अल-शरीफ पनि भन्छन्। यसलाई मक्का र मदिना पछि इस्लाममा तेस्रो सबैभन्दा पवित्र स्थलको दर्जा दिइएको छ।

अल-अक्सा मस्जिद र ‘डोम अफ द रक’ मुस्लिमहरूको लागि मस्जिद परिसरमा पवित्र स्थानहरू हुन्। पैगम्बर मोहम्मद सातौं शताब्दीमा बनेको डोम अफ द रकबाटै जन्नत गएको विश्वास गरिन्छ।

यहूदीहरूले यसलाई टेम्पल टाउन भन्छन् र यो उनीहरूको सबैभन्दा पवित्र धार्मिक स्थल हो। उनीहरूको दाबी छ कि यो पहिले यहूदीहरूको लागि प्रार्थना गर्ने ठाउँ थियो। परिसरमा रहेको ‘वेलिङ वाल’लाई यहूदीहरूले आफ्नो मन्दिरको अवशेष मान्छन्। तिनीहरू विश्वास गर्छन् कि बाइबलमा उल्लेख गरिएका यहूदी मन्दिरहरू अल-अक्सा मस्जिद परिसरमा थिए। टेम्पल इन्स्टिच्युट, एक यहूदी संगठन, परिसरमा अर्को यहूदी मन्दिर निर्माण गर्न चाहन्छ।

इस्लाम धर्मावलम्बीहरूका लागि पनि यो स्थान पवित्र मानिन्छ । अल-अक्सा मस्जिद, जसलाई किबली मस्जिद पनि भनिन्छ, ८ औं शताब्दीमा निर्माण गरिएको थियो। यो कुरानमा उल्लेख छ कि पैगम्बर मुहम्मद मक्काबाट यरूशलेमको अल-मस्जिद अल-साराममा यो ठाउँमा गएका थिए।

जेरुसेलमलाई इसाई धर्ममा पनि पवित्र मानिन्छ। ईसाईहरूको पवित्र पुस्तक न्यु टेस्टामेन्टका अनुसार, यो शहरमा येशू ख्रीष्टले प्रचार गरेका थिए र यहाँ क्रूसमा टाँगिएको थियो।

रमजानको महिनामा, प्यालेस्टिनी मुस्लिमहरूको अल-अक्सा मस्जिदमा आवतजावत बढ्छ। इजरायली सेनाले मस्जिदमा आफ्नो कब्जा कायम राख्ने उद्देश्यले प्यालेस्टिनीहरूमाथि नजर राख्छ र आफ्नो गतिविधि पनि बढाउँछ। जसका कारण दुवै पक्षमा तनाव निकै बढेको छ ।

गत हप्ता, अप्रिल ५ मा हजारौं प्यालेस्टिनीहरू बिहानको प्रार्थनाको लागि मस्जिदमा भेला भए। नमाज पढेर पनि प्यालेस्टिनीहरू मस्जिदबाट बाहिर नआएपछि इजरायली सेनाले मस्जिदभित्र पसेर मानिसहरूलाई बाहिर निकाल्न थाल्यो ।

इजरायली पुलिसले पछि एक विज्ञप्तिमा भन्यो कि उनीहरूले रिपोर्ट पाएका थिए कि मुखौटा लगाएका मानिसहरू पटाका, लाठी र ढुङ्गाहरू लिएर मस्जिद भित्र भेला भएका थिए। उनीहरुलाई मस्जिदबाट बाहिर निकाल्न छापा मारिएको थियो । यस हमलापछि प्यालेस्टिनी पक्षबाट इजरायललाई लक्षित गरी रकेट प्रहार गरिएको थियो। जवाफमा इजरायलले पनि प्यालेस्टाइनलाई लक्षित गरी रकेट प्रहार गरेको थियो ।

पछिल्ला केही वर्षदेखि मस्जिदमा यहूदीहरूको प्रार्थनामा प्रतिबन्ध लगाइए पनि धेरै यहूदीहरूले त्यहाँ प्रवेश गरी प्रार्थना गर्ने प्रयास गरेका छन्, जसले गर्दा तनाव पनि बढेको छ।

सन् २०२२ को डिसेम्बरमा बेन्जामिन नेतान्याहु इजरायलमा सत्तामा आएपछि यो तनाव चरम सीमामा पुगेको छ। आफ्नो सत्तामा आएको एक हप्ता भित्र, देशका नवनिर्वाचित राष्ट्रिय सुरक्षा मन्त्री र अति दक्षिणपन्थी नेता इत्मार बेन गिवेरले अल-अक्सा परिसरको भ्रमण गरे। यद्यपि उनले त्यहाँ प्रार्थना गरे वा गरेनन् भन्ने स्पष्ट जानकारी भने आएको छैन ।

उनको भ्रमणलाई लिएर ठूलो विवाद भएको थियो र प्यालेस्टाइनले यसलाई उत्तेजक कदम भनेको थियो। नेतान्याहु फर्किएपछि अल-अक्सा मस्जिदमा छापा मार्ने घटना बढेको छ।