काठमाडौँ । पर्वतारोही जकिया अहमद विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा आरोहण गर्ने पहिलो अफगान महिला बनेकी छन् । हाल अष्ट्रेलियामा निर्वासित जीवन बिताइरहेकी ३० वर्षीया जकियाले गत मे २१ का दिन ८,८४८.८६ मिटर अग्लो शिखरमा पाइला टेकेर नयाँ इतिहास रचेकी हुन् ।

पर्वतारोही जकिया अहमदलाई अचेल ‘रिभर अहमद’ नामले पनि चिनिन्छ । आफ्नो ऐतिहासिक सफलताको अनुभवबारे बीबीसीसँग कुरा गर्दै उनले भनिन्, “विश्वको यो सर्वोच्च शिखरमा पुग्दा मैले आफूलाई निकै शक्तिशाली महसुस गरेँ ।”

उनी यस सफलतामार्फत आफ्ना देशका महिलाहरूलाई इतिहासको सबैभन्दा अन्धकारपूर्ण कालखण्डलाई पनि पार गर्न सकिन्छ भन्ने बलियो सन्देश दिन चाहन्छिन् ।

रिभर अहमद, अफगानिस्तानमा तालिवानको दोस्रो शासनकाल सुरु भएपछि ज्यान जोगाएर भारत हुँदै अष्ट्रेलिया पुगेकी थिइन् । त्यसअघि उनी अफगानिस्तानमा विश्वविद्यालयकी छात्रा थिइन्, तर तालिवानी प्रतिबन्धका कारण उनको पढाइ रोकियो ।

अष्ट्रेलिया पुगेपछि उनका २० वर्षीय भाइको आकस्मिक आत्महत्याले उनलाई अर्को ठुलो मानसिक आघात पुर्‍यायो । यस कठिन घडीमा नदीहरूको अनवरत बहावले उनलाई अगाडि बढ्न प्रेरणा दियो, जसका कारण उनले आफ्नो नाम जकियाबाट बदलेर ‘रिभर’ (नदी) राखिन् ।

आरोहणमा निस्कनुअघि रिभरले भनेकी थिइन्, “म एउटा विशेष उद्देश्यका लागि— स्वतन्त्रता र शिक्षाका लागि यो हिमाल चढ्दै छु ।” उनी यस उपलब्धिमार्फत अफगानिस्तानको वर्तमान अवस्थालाई विश्वसामु उजागर गर्न चाहन्छिन्, जहाँ सन् २०२१ मा सत्तामा फर्किएपछि तालिवानले १२ वर्षभन्दा माथिका बालिका र महिलाहरूको शिक्षामा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको छ ।

रिभरको यस मिसनका क्रममा बीबीसी टोलीसँग उनको बेसक्याम्प र साउथ कोल (क्याम्प ४) मा भेटघाट भएको थियो । ७,९५० मिटरको उचाइमा रहेको क्याम्प ४ बाट शिखरसम्मको भागलाई ‘डेथ जोन’ भनिन्छ, जहाँ अक्सिजनको स्तर समुद्र सतहको तुलनामा जम्मा ३० प्रतिशत मात्र हुन्छ । रिभरका अनुसार यस कठिन आरोहणका क्रममा तालिवानी आक्रमणबाट जोगिएर भाग्दाका र अष्ट्रेलियाको नयाँ संस्कृतिमा घुलमिल हुँदाका संघर्षपूर्ण सम्झनाहरूले उनलाई अगाडि बढ्ने ऊर्जा दिएका थिए ।

तालिवानको पहिलो शासनकालमा जन्मिएकी रिभरले बाल्यकालदेखि नै अनेकौँ संघर्ष भोग्नुपर्‍यो । सन् २००१ मा अमेरिकी नेतृत्वको सेनाले तालिवानलाई सत्ताच्युत गरेपछि मात्र उनले विद्यालय जाने अवसर पाइन् । अफगानिस्तानको दक्षिण-पूर्वी क्षेत्र गज्नीमा हुर्किएकी रिभर भन्छिन्, “हरेक दिन विद्यालय पुग्नका लागि म हिउँले भरिएको पहाडी बाटोमा चार घण्टासम्म ओहोरदोहोर गर्थेँ ।”

सन् २०१४ मा परिवारलाई फकाएर काबुलमा विश्वविद्यालय पढ्न जाने क्रममा तालिवान लडाकुहरूले उनी सवार बसमा गोलीबारी गरेका थिए । महिनावारी भइरहेको समय भएकाले उनले आफ्नो अनुहारमा रगत लत्पतिएर मृत भएको अभिनय गरी ज्यान जोगाएकी थिइन् । पछि काबुल बसाइँ सरेर उनले पत्रकारिता पढिन् र छद्म नामबाट रेडियो पत्रकारका रूपमा काम गरिन् ।

भाइको वियोगपछि सिड्नी हार्बर ब्रिजको एउटा सामूहिक आरोहण कार्यक्रममा सहभागी हुँदा उनले उचाइमा छुट्टै आनन्द महसुस गरिन् र पर्वतारोहणतर्फ आकर्षित भइन् । उनले मेलबर्नका पहाडहरूमा प्रशिक्षण सुरु गरिन् र आफ्नो सगरमाथा अभियानका लागि ८५,००० डलर रकम जुटाइन्, जसमा कुनै प्रायोजक (स्पोन्सर) नपाएपछि उनले आफ्नो बचत र एउटा प्रतिष्ठानबाट ऋण लिएकी थिइन् ।

नेपाल सरकारले यस वर्षका लागि रेकर्ड संख्यामा अनुमति पत्र (परमिट) जारी गरेको थियो, जसमा रिभर अहमद पनि एक थिइन् । अत्यधिक भिडभाड र तिब्बततर्फको चिनियाँ मार्ग विदेशीहरूका लागि बन्द भएका कारण नेपालतर्फको मार्गमा ठुलो चाप थियो । मौसम सफा भएको केही दिन मात्र उपलब्ध हुँदा शिखर नजिकै लामो लाइन (ट्राफिक जाम) लागेको थियो ।

रिभर र उनका दुई जना शेर्पा सहयोगीले माइनस २५ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम तापमानमा शिखर नजिकै चार घण्टासम्म कुर्नुपरेको थियो । “त्यो ट्राफिक जाम निकै भयानक थियो, म धेरै डराएकी थिएँ,” उनले भनिन् ।

यस्तो जामले अक्सिजन सकिने, फ्रोस्टबाइट (चिसोले सिउरिने) र स्नो ब्लाइन्डनेस (आँखाको ज्योति गुम्ने) जस्ता ज्यान लिने जोखिम निम्त्याउँछ । यस वर्ष एकै दिन २७४ जना र अर्को दिन १६० जनाले शिखर चुमेका थिए भने सोही क्रममा दुई भारतीय आरोहीको ओर्लिने क्रममा मृत्यु भएको थियो ।

सगरमाथाको सफल आरोहणपछि रिभर अहमदलाई विश्वभरका अफगान नागरिक र पूर्व राष्ट्रपति हामिद करजईले समेत बधाई दिँदै यसलाई अफगान महिलाहरूको ठुलो उपलब्धिको रूपमा प्रशंसा गरेका छन् ।

तालिवान सरकारले महिला शिक्षामाथिको प्रतिबन्ध ‘अस्थायी’ भएको दाबी गरे पनि हालसम्म त्यसमा कुनै सुधार आएको छैन । बीबीसीले यस विषयमा सरकारका उपप्रवक्तासँग प्रश्न गर्दा उनले यसबारे शिक्षा मन्त्रालयसँग बुझ्न आग्रह गरे पनि मन्त्रालयबाट कुनै जवाफ प्राप्त भएन ।

रिभर अहमद अब अफगानिस्तानका महिलाहरूको सहयोगार्थ कोष जुटाउने योजनामा छिन् । उनले आफ्ना देशका महिलाहरूलाई सन्देश दिँदै भनिन्: “बलियो बन । आफैँमाथि विश्वास राख कि हामी हाम्रो इतिहासको यो सबैभन्दा अन्धकार कालखण्डलाई पार गर्न सक्छौँ । हामी यो गरेरै छाड्नेछौँ ।”