काठमाडौँ । आजभन्दा ठीक दुई सय वर्षअघि सन् १८२६ मा मानवताले एउटा आकस्मिक घटनाको ठुलो लाभ प्राप्त गर्‍यो, जसले आगो बाल्ने र उज्यालो फैलाउने मानव इतिहासको तरिकालाई सदाका लागि बदलिदियो ।

यो त्यो समय थियो जब एक प्रयोगधर्मी तर गुमनाम फर्मासिस्ट (औषधि विक्रेता) जोन वाकर आफ्नो प्रयोगशालामा रसायनहरू मिसाउँदै थिए र अन्जानमै उनले सलाईको आविष्कार गर्न पुगे । यो इतिहासमै कहिल्यै नभएको एउटा अभूतपूर्व घटना थियो, जसले मानव जातिका लागि आगोको उपयोगलाई अत्यन्तै सहज बनाइदियो ।

यो ऐतिहासिक आविष्कार गर्ने बेलायतका प्रयोगधर्मी फर्मासिस्ट जोन वाकर त्यस समयमा विस्फोटक पदार्थ बनाउने प्रयासमा विभिन्न रसायनहरू मिसाउँदै थिए । सोही क्रममा काठको एउटा सानो टुक्रामा लागेको मिश्रण गल्तीवश उनको फायरप्लेस (अगेनो) को ढुङ्गामा घस्रिन पुग्यो र त्यसमा अचानक आगो बल्यो । यस आकस्मिक खोजीपछि सन् १८२७ देखि सलाइको व्यावसायिक उत्पादन र प्रयोग सुरु भएको थियो ।

आविष्कारक वाकरको जन्म सन् १७८१ मा बेलायतको डरहमस्थित बन्दरगाह सहर स्टक्टन-अन-टिजमा भएको थियो । यो त्यस्तो समय थियो जब विश्वमा औद्योगिक क्रान्ति आफ्नो चरमोत्कर्षमा थियो, जसको मुख्य आधार जेम्स वाटको बाफबाट चल्ने इन्जिन (स्टिम इन्जिन) थियो ।

पछि वाकरले गरेको सलाइको आविष्कारले बाफको इन्जिनमा आगो बाल्ने प्रक्रियालाई निकै सजिलो बनाइदियो । जेम्स वाटको बाफ इन्जिनको व्यावसायिक प्रयोग सन् १७७६ मा सुरु भए तापनि यसबाट निर्मित सार्वजनिक रेलवेलाई वाकरको सहर स्टक्टनसम्म पुग्न ४९ वर्ष लागेको थियो, अर्थात् त्यो रेल सन् १८२५ मा मात्र त्यहाँ पुग्यो ।

त्यसको चार वर्षपछि सन् १८२९ मा जर्ज स्टिफेन्सनले बाफ इन्जिनबाट एउटा लोकोमोटिभ (इन्जिन) ‘रकेट’ को निर्माण गरे, जसले बाफ इन्जिनले ५० किलोमिटर प्रतिघण्टाको गतिमा यात्रुवाहक रेल तान्न सक्छ भन्ने प्रमाणित गरिदियो ।

यसले मानव यात्रालाई निकै सहज बनाइदियो; जुन यात्रा घोडाबाट पूरा गर्न १२ दिन लाग्थ्यो, त्यो रेलमार्फत मात्र आठ घण्टामा पूरा हुन थाल्यो । तर, यी बाफ इन्जिनहरू चलाउनका लागि आगो बाल्ने काम अझै पनि निकै चुनौतीपूर्ण थियो ।

मानिसहरू चकमक ढुङ्गा र इस्पातको प्रयोग गर्थे वा अँगारलाई निरन्तर बालिरहन्थे । यो कठिन परिस्थिति तब बदलियो, जब वाकरको आकस्मिक खोजले आगोको उत्पादन, उपयोग र यसलाई सजिलै ओसारपसार गर्ने क्षमतामा क्रान्ति ल्याइदियो ।

सलाइका आविष्कारक जोन वाकर सुरुमा एक प्रशिक्षित सर्जन (शल्यचिकित्सक) थिए, तर १८औँ शताब्दीको रक्तरञ्जित र कठिन कालखण्डका कारण उनले आफ्नो पेसा परिवर्तन गरी औषधि विक्रेता बनेका थिए ।

लेखक एलेन मिडलटनले आफ्नो पुस्तक “ए टेल अफ होप एन्ड डिस्पेयर: नर्थ अफ इङ्ल्यान्ड म्याच कम्पनी, वेस्ट हार्टलपुल (१९३२–१९५४)” मा जोन वाकरको विस्तृत चर्चा गरेका छन् । पुस्तकका अनुसार, वाकरले सन् १८२६ तिर आफ्नो धेरैजसो समय मानिसका साथै घोडा, चौपाया र कुखुराका लागिसमेत औषधि बनाउनमा खर्चिनुका साथै रसायनहरूसँग विभिन्न प्रयोगहरू गरिरहन्थे ।

लेखक मिडलटन भन्छन्, “वाकर एक बुद्धिमान् र अत्यन्तै दयालु व्यक्ति थिए, जसलाई कतिपयले अलि फरक स्वभावको मानिस पनि ठान्थे । रसायन विज्ञानमा उनको विशेष रुचि थियो र उनी आफ्ना किसान साथीहरूका लागि बन्दुक चलाउने उपकरण (परकसन क्याप) बनाउन रसायनहरू मिसाउने गर्थे ।”

एक दिन उनले एउटा मिश्रण तयार पारेर सुक्नका लागि छोडिदिएका थिए । त्यो सुकेपछि उनले सामान्य रूपमा काठको एउटा टुक्रामा रगडे, र त्यो ह्वात्तै बलेर उठ्यो । मिडलटनका अनुसार यो एउटा यस्तो अद्भुत क्षण थियो, जुन यसअघि इतिहासमा कसैले पनि गरेका थिएनन् ।

वाकरले सन् १८२६ को कुनै समयमा यसरी आगो लाग्ने आविष्कारको व्यावसायिक सम्भावनालाई बुझेका थिए, यद्यपि यसको निश्चित मिति भने थाहा हुन सकेको छैन । त्यसपछि अप्रिल १८२७ मा यसको पहिलो व्यावसायिक बिक्री सुरु भयो ।

विवरणका अनुसार वाकरले यसलाई ‘फ्रिक्सन म्याच’ (घर्षण सलाई) नाम दिएका थिए र सुरुवाती दिनहरूमा यसलाई टिनको बट्टामा सयौँको संख्यामा बेचिन्थ्यो । वाकरको यो “फ्रिक्सन लाइट्स” काठका मसिना कप्टेराहरू थिए, जसको एउटा छेउलाई पोटासियम क्लोरेट, एन्टिमोनी सल्फाइड, गम अरेबिक (बबुलको चोप) र पानीको मिश्रणमा डुबाइएको हुन्थ्यो ।

यसलाई स्यान्डपेपर (खस्रो कागज) मा रगड्दा आगो बल्ने गर्थ्यो । वाकरले आफ्नो यो फर्मुला गोप्य राखे पनि यसको पेटेन्ट (बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार) भने दर्ता गराएनन् । उनले बनाएको सलाइ सस्तो हुनुका साथै उनी आफ्नो सहर स्टक्टनमा यसको माग पूरा गर्न सक्षम थिए ।

तर, ‘फर्मास्युटिकल जर्नल’ का अनुसार वाकरको त्यो सुरुवाती सलाइ पूर्ण रूपमा सुरक्षित र परिष्कृत भने थिएन । बलिरहेको सल्फर कहिलेकाहीँ काठबाट भुइँमा खस्ने गर्थ्यो, जसले गर्दा सलाइ बाल्ने व्यक्तिको कपडा वा भुइँमा क्षति पुग्ने जोखिम रहन्थ्यो ।

यही कमजोरीको फाइदा उठाउँदै सन् १८२९ सम्ममा लन्डनका सामुएल जोन्सले “लुसिफर्स” नामको सलाइ बजारमा ल्याए, जुन वाकरको “फ्रिक्सन लाइट्स” को दुरुस्तै नक्कल थियो र यो ठुलो परिमाणमा व्यावसायिक उत्पादन गरिएको पहिलो सलाइ बन्यो ।

‘ब्रिटिश म्याचबक्स लेबल एन्ड बुकम्याच सोसाइटी’ का अध्यक्ष डेरेक जुडले बीबीसी न्यूजसँग कुरा गर्दै समयक्रममा अन्य मानिसहरूले पनि यस सुत्रमा सुधार गर्न थालेको र सलाइको बट्टाको आकार एवं डिजाइनमा व्यापक परिवर्तन आएको बताएका छन् ।

उनका अनुसार, सन् १८४४ मा स्वीडेनमा सलाइको एउटा नयाँ र सुरक्षित संस्करण विकास भयो, जहाँबाट माचिसले आफ्नो आधुनिक र लोकप्रिय रूप प्राप्त गर्‍यो । डेरेक जुडका अनुसार, धेरै ठाउँमा सलाइ बनाउने काम एउटा घरेलु उद्योगका रूपमा स्थापित भयो, जहाँ परिवारहरूले घरमै बसेर यसको निर्माण गर्थे । यो काम जोखिमपूर्ण भए तापनि उनीहरूका लागि अतिरिक्त आम्दानीको राम्रो स्रोत बनेको थियो ।

जुड भन्छन्, “महिला र बालबालिकाहरू कारखाना वरपरका घरहरूमा बट्टा बनाउने गर्थे र उनीहरूलाई उत्पादनको आधारमा भुक्तानी गरिन्थ्यो । पछि मेसिनहरूको आगमनसँगै यो एउटा विशाल उद्योगमा परिणत भयो ।”

यद्यपि, पछि चुरोट बाल्ने लाइटरको आविष्कारले सलाइको प्रयोग र बजारमा ठुलो असर पारेको देखिन्छ । समयसँगै यो व्यवसाय खुम्चिँदै गयो र धेरै कम्पनीहरू बन्द हुन पुगे । तर लेखक मिडलटनका अनुसार सलाइ आज पनि विश्वभर एक अत्यावश्यक र आम वस्तुका रूपमा जीवितै छ । अचेल यो एक फेसन आइटमका रूपमा समेत विकसित भएको छ, जसका विशेष डिजाइन गरिएका प्याकहरू २५० डलरसम्ममा बिक्री हुने गर्छन् ।

तर, यति ठुलो क्रान्तिका आविष्कारक वाकर आज पनि इतिहासमा धेरै हदसम्म गुमनाम नै छन् । मिडलटन र जुड दुवैको मान्यता छ कि आविष्कारको २०० वर्ष पुगेको यस ऐतिहासिक अवसरमा अब उनले उचित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पाउनुपर्छ । जुड भन्छन्, “वाकर यस्ता व्यक्ति थिए जसले आफ्नो आविष्कारलाई व्यापारिक रूपमा बढावा दिने वा स्थापित गर्ने प्रयास कहिल्यै गरेनन्, यदि उनले त्यसो गरेको भए उनी संसारभर प्रख्यात हुन सक्थे ।”

यसै सन्दर्भमा, बेलायतको स्टक्टनमा वाकरको २००औँ वर्षगाँठ विशेष समारोह आगामी मे २९ (आज) देखि सुरु हुँदै छ । स्थानीय बासिन्दाहरूले यी समारोहहरूमार्फत धेरैभन्दा धेरै मानिसले वाकरको ऐतिहासिक योगदानबारे थाहा पाउने अपेक्षा राखेका छन् ।

काउन्सिल लिडर लिसा इभान्स भन्छिन्, “घर्षण सलाई (फ्रिक्सन म्याच) को आविष्कारले आगोलाई तुरुन्तै र सजिलैसँग उत्पादन गर्न सम्भव बनायो । यसले औद्योगिक र घरेलु दुवै आवश्यकतालाई तीव्र गति दियो । उनले बालेको त्यो ओझिलो झिल्कोले आज पनि मानिसहरूलाई प्रेरित गरिरहेको छ ।”